نسل کنونی جامعه پیوندش را با آسمان گم نکرده است
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، شناخت نسل جدید یا همان اصطلاحی که این روزها به عنوان «نسل زد» یا «دهه هشتادیها و نودها» در ادبیات رسانهای و جامعهشناسی کشور داغ شده، یکی از پیچیدهترین و در عین حال حیاتیترین مأموریتهای فرهنگی جمهوری اسلامی است. نسلی که در بستر دیجیتال رشد کرده، به شدت تصویرمحور است، پرسشهای بنیادین دارد و دیگر با فرمولهای سنتی و بخشنامهای اقناع نمیشود. در این میان، انفعال نهادهای فرهنگی و عدم بهروزرسانی زبان تفاهم با این نسل، شکافی را ایجاد کرده که رسانههای بیگانه به سرعت در حال پر کردن آن هستند.
اما آیا دین و پیشوایان معصوم ما برای این سنین پر از تلاطم و بحران هویت، برنامهای داشتهاند؟ بازخوانی تاریخ اسلام نشان میدهد که دوران امامت امام علیالنقی، امام هادی (ع)، یکی از بهترین نمونههای مواجهه با شبهات فکری و مدیریت نسل جوان و پرانرژی جامعه بوده است. ایشان در دورانی که جامعه اسلامی با تنوع دیدگاهها و هجمه کلامی مواجه بود، توانستند شبکهای از جوانان و نخبگان را با زبانی دقیق، عقلانی و سرشار از عاطفه هدایت کنند.
برای واکاوی این موضوع و یافتن پاسخی برای این پرسش که «چگونه میتوان با الگوی امام هادی (ع) به قلب و ذهن نوجوان امروز نفوذ کرد؟»، به سراغ استاد علیاصغر وارسته کاشانی، متخصص و پژوهشگر باسابقه حوزه نوجوان رفتیم. ایشان با نگاهی میدانی و واقعبینانه به تحلیل وضعیت کنونی جامعه پرداخته و معتقدند که ما بیش از آنکه مشکل دینگریزی در نوجوانان داشته باشیم، با مشکل «زبانگریزی» و «روشگریزی» مربیان مواجهیم. مشروح این گفتگو پیش روی شماست؛ گفتگویی صریح، کاربردی و فراتر از تعارفات مرسوم فرهنگی.
استاد وارسته کاشانی، خیلی ممنون که وقت خودتان را در اختیار خبرگزاری تسنیم قرار دادید. ما وقتی به جامعه نگاه میکنیم، با یک نسل جدید مواجهیم که خیلیها معتقدند فرسنگها با مفاهیم دینی و سنتی فاصله گرفته است. به عنوان اولین سوال، بفرمایید بزرگترین ویژگی فکری و رفتاری این نسل کنونی چیست و چرا مدلهای تربیتی سنتی ما دیگر روی اینها جواب نمیدهد؟
من هم تبریک عرض میکنم این میلاد مسعود را خدمت شما و مخاطبان محترم رسانه فرهیخته تسنیم. ببینید، بگذارید همین ابتدا یک مغالطه بزرگ را کنار بزنیم. این تعبیر که «نسل جدید با دین فاصله گرفته» یک قضاوت سطحی، تنبلانه و ناشی از عدم شناخت است. منِ پژوهشگر که سالهاست وسط میدان و در میان این نوجوانها نفس میکشم، به شما میگویم که نسل جدید پیوندش را با آسمان گم نکرده، بلکه «زبان» ما را گم کرده است.
اگر بخواهم ویژگیهای این نسل را بگویم، اولین و مهمترین آن «اصالت کارآمدی و عقلانیت کاربردی» است. نوجوان امروز، نسل «چرا» است، نه نسل «چشم». نسلهای قبلی شاید یک دستور یا گزاره دینی را به مقتضای سنت یا حیا، بدون چون و چرا میپذیرفتند، اما نوجوان کنونی تا برایش جا نیفتد که چرا باید فلان رفتار را انجام دهد یا فلان اعتقاد را داشته باشد، زیر بار نمیرود. او میگوید این گزاره دینی چه گرهی از زندگی امروز من باز میکند؟
ویژگی دوم، «تصویرمحوری و زیست دیجیتال» است. اینها در اتمسفر اینترنت و شبکههای اجتماعی متولد شده و رشد کردهاند. سرعت انتقال داده در ذهن آنها ثانیهای است. حالا شما میخواهید با روشهای خطابی، سخنرانیهای طولانی یکطرفه و ادبیات قرن گذشته با این نوجوان ارتباط برقرار کنید؟ طبیعی است که جواب نمیدهد! روشهای سنتی ما مبتنی بر «سمع و طاعه» (بشنو و اطاعت کن) بود، اما ویژگی نسل جدید «بینش و انتخاب» است.
خطای استراتژیک نهادهای فرهنگی ما این است که فکر میکنند اگر نوجوان امروز مدل مویش، لباسش یا تکیهکلامهایش شبیه ما نیست، پس دینگریز شده است. خیر! او صرفاً قالبهای ما را نمیپسندد، نه محتوا را. ما قالب را با محتوا اشتباه گرفتهایم و به خاطر همین، نسخههای تکراری میپیچیم که خروجیاش میشود فرار نوجوان از محافل رسمی.
نکته بسیار دقیقی فرمودید. حالا اگر بخواهیم ارتباطی میان این نسل و سیره امام هادی (ع) برقرار کنیم، چطور میتوان این کار را انجام داد؟ امام هادی (ع) در سنین بسیار کم، یعنی در حدود هشت سالگی به امامت رسیدند و بخش مهمی از دوران امامتشان در سنین جوانی و نوجوانی گذشت. این مؤلفه «امامت در سن کم» و سیره ایشان، چه پیام و کارکردی برای نوجوان امروز جامعه ما دارد؟
این دقیقاً همان کلید طلایی است که ما فراموشش کردهایم. امام هادی (ع) در 8 سالگی بار سنگین امامت جامعه اسلامی را به دوش میکشند. این یعنی چه؟ یعنی در نظام اندیشه شیعی، «سن و سال» اصالت مطلق ندارد، بلکه «ظرفیت، حکمت و قابلیت» است که محوریت دارد.
اولین پیامی که این موضوع برای نوجوان امروز دارد، «اعتباربخشی و هویتدهی» است. یکی از بزرگترین دردهای نوجوان امروز در جامعه ما، جدی گرفته نشدن است. ما مدام به آنها میگوییم: «تو هنوز بچهای»، «تو نمیفهمی»، «بگذار بزرگ شوی بعد اظهار نظر کن». این رفتارهای تحقیرآمیز، نوجوان را سرخورده میکند. در حالی که ما در تاریخ خودمان امامی را داریم که در اوج نوجوانی، دانشمندان بزرگ معتزلی و عباسی را به زانو درمیآورد. اگر ما سیره امام هادی (ع) را درست تبیین کنیم، به نوجوان این حس را میدهیم که تو سرشار از استعدادی و دین به توانمندی تو ایمان دارد.
نکته دوم، سیره عملی امام هادی (ع) در مواجهه با شبهات است. عصر امام هادی (ع) عصر انفجار اطلاعات و شبهات فکری بود؛ نحلههای مختلف فکری مثل غلات، معتزله و واقفیه فعال بودند و ذهن جوانان آن روز را بمباران میکردند؛ چیزی شبیه به فضای مجازی امروز ما. امام (ع) چطور با اینها برخورد کردند؟ آیا دستور به بایکوت دادند؟ آیا با تندی رفتار کردند؟ خیر. امام با دو ابزار «عقلانیت صریح» و «شبکهسازی عاطفی» وارد شدند.
امام هادی (ع) «سازمان وکالت» را تقویت کردند و به جوانان نخبه در سراسر بلاد اسلامی مسئولیت دادند. ایشان به جای اینکه فرار کنند یا صورت مسئله را پاک کنند، به جوانان میدان دادند تا خودشان بروند و مدیریت کنند. نوجوان امروز تشنه این است که به او مسئولیت داده شود، به او اعتماد شود. امام هادی (ع) مظهر اعتماد به نسل جوان و نوجوان بودند. وقتی ما این بخش از زندگی امام را سانسور میکنیم و فقط به روضهها یا کرامات بسنده میکنیم، نوجوان چطور میتواند با ایشان همذاتپنداری کند؟
به بحث فضای مجازی و بمباران شبهات اشاره کردید. امروز یکی از چالشهای اصلی خانوادهها و مربیان، همین فضای مجازی و گوشیهای هوشمندی است که در دست نوجوانان است. از یک طرف نمیشود جلوی آن را گرفت و از طرف دیگر، نگران ترکشهای عقیدتی و اخلاقی آن هستند. با الگوگیری از جامعهسازی امام هادی (ع) و یادگارهای ماندگار ایشان مثل «زیارت جامعه کبیره» یا «زیارت غدیر»، چطور میتوان یک پادزهر یا ایمنی عقیدتی برای نوجوان امروز در فضای مجازی ایجاد کرد؟
ببینید، فضای مجازی واقعیت زندگی امروز است؛ داد زدن سر واقعیت هم چیزی را عوض نمیکند. امام هادی (ع) در شرایطی زیارت جامعه کبیره را به ما هدیه دادند که شیعیان زیر شدیدترین فشارهای امنیتی متوکل عباسی بودند و از طرفی، تفکرات انحرافی مثل غلو (خدا دانستن ائمه) یا تقصیر (پایین آوردن مقام ائمه در حد یک حاکم معمولی) جامعه را تهدید میکرد. امام در این فضا، زیارت جامعه کبیره را به عنوان یک «مانیفست هویتشناسی» صادر کردند.
چرا جامعه کبیره پادزهر است؟ چون به انسان «خطکش» میدهد. نوجوان امروز در فضای مجازی با تکثر شدید روبروست؛ صبح یک ویدیو از یک ملحد میبیند، ظهر یک ویدیو از یک صوفی، شب یک کلیپ از یک سلبریتی غربی. او در این میان گیج میشود چون خطکش و معیار سنجش ندارد. زیارت جامعه کبیره دقیقاً همان دکترین خطکشگذاری است؛ امام در این زیارت، شاخصهای انسان کامل، مرزهای توحید و ولایت، و نسبت انسان با خدا را مشخص کردهاند.
اما چطور این را به نوجوان بچشانیم؟ قطعاً با حفظ کردن طوطیوار یا فقط قرائت آن در مفاتیح اتفاقی نمیافتد. ما باید مفاهیم جامعه کبیره را «ترجمه رسانهای» کنیم. وقتی امام میفرمایند: «کَلامُکُمْ نُورٌ وَاَمْرُکُمْ رُشْدٌ»، ما باید به نوجوان نشان دهیم که این نورانیت کلام در زندگی روزمرهاش کجاست.
برای ایمنسازی نوجوان در فضای مجازی، ما سه گام بر اساس سیره امام هادی (ع) نیاز داریم:ایجاد مصونیت به جای محدودیت مطلق: امام هادی (ع) اصحاب خود را در قرنطینه نگه نمیداشتند، بلکه به آنها علم و منطق میآموختند تا در مناظرات پیروز شوند. ما باید به نوجوان «سواد رسانهای» و «تفکر انتقادی» یاد بدهیم تا خودش بتواند فیکنیوز و شبهه را تشخیص دهد.تولید روایت اول: امام هادی (ع) پیشدستی میکردند. تفکر غالیان هنوز جا نیفتاده بود که امام موضعگیری میکردند و روایت درست از شیعه را ارائه میدادند. ما در فضای مجازی همواره منفعل هستیم؛ صبر میکنیم دشمن شبهه ایجاد کند، بعد ما کج و معوج پاسخ میدهیم.زبان زیباییشناختی: کلمات زیارت جامعه کبیره در اوج زیبایی فصاحت و بلاغت است. نوجوان امروز به شدت زیباییپسند و هنر دوست است. ما باید این معارف را در قالب پادکست، موشنگرافیک، رمانهای جذاب نوجوانانه و بازیهای ویدئویی بازتعریف کنیم. اگر ما زیبایی کلام امام را با هنر تلفیق نکنیم، دیگران زشتی کلام خودشان را با هنر به خورد نوجوان ما میدهند.
اگر الان یک مربی تربیتی، یک پدر یا مادر، یا حتی یک مسئول فرهنگی روبروی شما نشسته باشد و از شما یک راهکار عملیاتی و ملموس بخواهد که از فردا صبح در برخورد با نوجوانش به کار بگیرد تا بتواند او را در مسیر ارزشهای دینی و اهلبیت (ع) حفظ کند، چه توصیهای به او میکنید؟ سیره امام هادی (ع) در این فرمول عملیاتی چه جایگاهی دارد؟
من یک فرمول سه کلمهای به آنها میدهم که برگرفته از متن سیره تربیتی امام هادی (ع) است: «رابطه، تکریم، رفاقت».ببینید، متوکل عباسی بارها امام هادی (ع) را به سامرا احضار کرد، ایشان را تحت نظر قرار داد و حتی خانه ایشان را تفتیش کرد تا امام را تحقیر کند و ابهت ایشان را بشکند. اما امام هادی (ع) در مقابل چه کردند؟ ایشان نه تنها نشکستند، بلکه با عزتنفس و تکریم انسانها، حتی مأموران سنگدل عباسی را شیفته خود کردند. تاریخ میگوید هر کسی با امام هادی (ع) برخورد میکرد، در همان نگاه اول مجذوب عظمت و محبت ایشان میشد. چرا؟ چون امام به انسانها «قیمت» میدادند.
راهکار عملی من به والدین و مربیان این است: قبل از اینکه بخواهید مربی نوجوان باشید، رفیق او شوید. ما قبل از اینکه «رابطه عاطفی عمیق» با نوجوان ایجاد کنیم، میخواهیم روی او «اثر تربیتی» بگذاریم؛ این محال است! سیستم مغزی نوجوان به گونهای است که تا به کسی اعتماد نکند و از او محبت خالصانه نبیند، پنجرههای ذهنش را به روی او میبندد. شما اگر بهترین حرفهای دنیا، قال الباقر و قال الصادق را هم بگویی، وقتی رابطه خراب باشد، نوجوان گارد میگیرد.
بنابراین، گام اول این است: گوش بشنوا داشته باشید، نه زبان سرزنشگر. روزی چقدر با نوجوانت حرف میزنی بدون اینکه نصیحتش کنی؟ چقدر به علایقش، حتی اگر باب میل تو نیست، احترام میگذاری؟ امام هادی (ع) با اصحابشان رفیق بودند؛ از احوال زندگیشان، از قرضهایشان، از مشکلات خانوادگیشان باخبر بودند و گرهگشایی میکردند.
گام دوم، «تکریم و عزتنفس دادن» است. امام هادی (ع) جملهای دارند که باید طلا گرفت؛ میفرمایند: «مَنْ هانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ فَلا تَأْمَنْ شَرَّهُ»؛ یعنی کسی که خودش را خوار و بیمقدار ببیند، از شر او در امان نباش. اگر میخواهید نوجوادتان سمت گناه، اعتیاد، بزهکاری یا انحرافات فکری نرود، به او عزتنفس بدهید. کاری کنید که احساس کند آدم بزرگی است، شریف است، ارزشمند است. وقتی نوجوان حس کند آدم باارزشی است، خودش به سمت رفتارهای پست و ناپسند نمیرود.
و گام سوم، دینداری شادمانه و عاقلانه است. دین را برای نوجوان تلخ، عبوس، سخت و دستنیافتنی جلوه ندهید. سیره اهلبیت (ع) سرشار از حیات، پویایی، عطر و لبخند بوده است. ولادت امام هادی (ع) در 11 خرداد فرصت خوبی است؛ در خانهها و مساجد به جای برنامههای کلیشهای، جشنهای واقعی، پویا و جوانپسند بگیریم، به نوجوانها مسئولیت برگزاری بدهیم، بگذارید آنها ابراز وجود کنند. فرمول امام هادی (ع) برای جذب دلها، محبت بیدریغ همراه با منطق استوار بود؛ فرمولی که اگر امروز هم پیاده شود، معجزه خواهد کرد.
انتهای پیام/
