از ورود «فارسی» به مدارس هند چه خبر؟

به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، اگر نگاهی به نقشه گسترش و استفاده از زبان فارسی در طول تاریخ بیندازیم، با کاهش تدریجی میزان قلمرو این زبان و به‌تبع، افراد مسلط به آن طی دو سده اخیر مواجه می‌شویم؛ امری که سبب شده گستره عظیم زبان فارسی از محدوده عراق تا چین، عمدتا به ایران، مناطقی از تاجیکستان و افغانستان محدود شود.

در دنیای امروز که عوامل اقتصادی و سیاسی، بیش از هر زمان دیگری بر زبان و فرهنگ تأثیرگذار است، بیم آن می‌رود که محدوده زبان فارسی از آنچه امروزه شاهدش هستیم، کوچک‌تر و دایره تنگ‌تری را شامل شود. رقابت‌های جهان امروز در حوزه اقتصادی و سیاسی سبب شده دیگر انتخاب زبان دوم، نه به‌حسب علاقه که بیشتر به‌حسب آینده‌نگری از وضعیت فردای جهان صورت گیرد. در این شرایط وضعیت زبان فارسی در جمع زبان‌های پرقدرتی چون چینی و انگلیسی به‌چه‌صورت است؟ آیا زبان فارسی با پشتوانه‌ای کهن از فرهنگ و تاریخ، هنوز برای مردمان عصر تکنولوژی جذابیت دارد و اگر دارد، ما چه کرده‌ایم تا این زبان را بیشتر معرفی و دایره نفوذش را وسیع‌تر کنیم؟

ایران و شبه‌قاره هند از دیرباز روابط فرهنگی و بازرگانی گسترده‌ای داشته‌اند. پیشینه این روابط به دوران مهاجرت آریایی‌ها برمی‌گردد؛ زمانی که این دو ملت، شاخه هند و ایرانی را تشکیل می‌دادند و زبان، مذهب و نژادی یگانه داشتند. با گذشت زمان، این دو ملت در دو اقلیم جداگانه ساکن شدند و منش‌ها و خلق‌وخوی آنان نیز دگرگون شد. با این حال، مبانی مشترک زبانی، نژادی و فرهنگی آنان هرگز از هم نگسست. اسطوره‌ها و انگاشته‌های مشترک ایرانیان و هندوان از همان زمان شکل گرفت. با تشکیل حکومت‌های هخامنشی، اشکانی و ساسانی، پیوندهای زبانی و فرهنگی میان این دو قوم ادامه یافت که تاریخ‌نویسان شواهد فراوانی از آن به دست داده‌اند.

زبان فارسی 800 سال بر تارک اندیشه، روابط، سیاست، اقتصاد و فرهنگ مردم هند حاکمیت داشت؛ به‌گونه‌ای که کلیه آثار مهم فرهنگی، مذهبی، سیاسی، ادبی، مکاتبات، اسناد شخصی و دولتی و احکام قضایی هند به زبان فارسی نوشته می‌شد و مدت‌های مدیدی، این سرزمین مهد پرورش شعر و ادب فارسی بود. آثار گران‌بها و نسخ خطی بسیار ارزنده موجود در هند، حکایت از این واقعیت دارد. در طول زمان، سایه زبان فارسی در این کشور کم‌رنگ شد و انگلیسی زبان رسمی این کشور شد. با این حال علاقه‌مندان بسیاری به زبان فارسی در این کشور پهناور وجود دارند که چراغ کم‌سوی زبان فارسی را در سرزمین هفتاد و دو ملت روشن نگه داشته‌اند.

این در حالی است که طی چند سال اخیر تحرکاتی در حوزه زبان فارسی در کشور هند رخ داده است؛ تحرکاتی که سرمنشأ آن با سند آموزشی 2020 این کشور و تصویب ورود فارسی به مدارس هند از سوی دولت این کشور آغاز شد؛ قانونی که اجرای آن چشم‌انداز درخشانی را پیش روی آینده زبان فارسی در این سرزمین می‌گستراند.

بنیاد سعدی به‌عنوان متولی آموزش و توسعه زبان فارسی در خارج از کشور در همان سال‌های تصویب این سند، اقداماتی را برای بهره‌برداری از این فرصت آغاز کرد.

به‌طور مشخص زمستان سال 1402، حداد عادل رئیس بنیاد سعدی به هند رفت و با معاون وزیر امور خارجه هند و مسئولان شورای ملی پژوهشی و آموزشی هند که وظیفه تدوین سرفصل‌های آموزشی، تهیه کتاب‌های درسی و ارائه راتبه‌های تحصیلی به آموزش و پرورش هند را بر عهده دارند، دیدار کرد.

هم‌چنین در دیدار جداگانه دیگری با وزیر آموزش و پرورش هند، رئیس بنیاد سعدی آمادگی خود را برای همکاری در تألیف کتاب‌های درسی زبان فارسی ویژه مدارس رسمی هند در قالب یک مجموعه چهار جلدی به‌نام «طوطی» اعلام کرد.

اما هندی‌ها چقدر در ورود فارسی به مدارس جدی بودند؟

قهرمان سلیمانی دبیر بنیاد سعدی که پیش‌تر رئیس مرکز تحقیقات آموزش زبان فارسی در دهلی‌نو و نماینده بنیاد سعدی در هند بوده است، درباره سند 2020 و ورود فارسی به مدارس دولتی پیش‌تر به تسنیم گفته بود: «هند از رهگذر این زبان باید خود را تعریف کند، این سند بی‌دلیل تنظیم نشده است، یک ضرورت واقعی و نیاز اجتماعی امروز جامعه این کشور است. کسانی که مهندسی فرهنگی هند جدید را انجام می‌دهند به‌درستی بر این نکته وقوف دارند که برای ساختن هند جدید، ضرورتا باید به گذشته رجوع کرد و در این گذشته تاریخی زبان فارسی مؤلفه‌ای قدرتمند و جدی است. اما این واقعیت را هم باید در نظر داشت که هند سرزمین زبان‌های گوناگون است و زبان فراگیر و پیونددهنده‌ای هنوز هم در این قلمرو پهناور وجود ندارد. در گذشته هم زبان فارسی در هند زبان کوچه و بازار نبوده است؛ زبان دربار و نخبگان بود، زبان شاعران و دبیران بود. هند سرزمین تنوع زبان‌هاست؛ گرچه میراثی که از زبان فارسی مانده با هیچ زبانی قابل قیاس نیست. در حوزه اسناد نیز وضعیت همین است؛ میلیون‌ها سند در این کشور به زبان فارسی باقی مانده است که برای خوانش آن، هند نیازمند رجوع به زبان فارسی است تا درکی واقعی از گذشته حاصل شود.»

حالا چند سالی از تصویب این سند می‌گذرد؛ آیا فارسی موفق به ورود به مدارس هند شده است؟ آیا بنیاد سعدی توانست از این فرصت بهره ببرد؟

قهرمان سلیمانی که چند هفته‌ای است با بازگشت به تهران دبیری بنیاد سعدی را بر عهده گرفته است، در این خصوص به تسنیم می‌گوید: ورود زبان فارسی به مدارس هند، از دستورات دولت هند در سند 2020 است و فارسی به‌عنوان یکی از زبان‌های ده‌گانه‌ای است که می‌تواند در مدارس هند مورد آموزش قرار بگیرد. برای ما به‌عنوان بنیاد سعدی، این یک فرصت ارزشمند بود که در هند ایجاد شد.

وی ادامه داد: ما از همان ابتدا تلاش کردیم از این فرصت به نفع زبان فارسی استفاده کنیم؛ به همین منظور طراحی مجموعه‌ای آموزشی با عنوان «طوطی» را در دستور کار قرار دادیم که اختصاص به آموزش زبان فارسی به هندی‌ها داشت. هم در انتخاب عنوان، هم در طراحی جلد، اسامی، لباس‌ها، فضاسازی‌های گرافیکی و تصویری و سایر جزئیات از فرهنگ هند بهره گرفته شد. نخستین کتاب «طوطی» در نهایت در هند منتشر شد؛ منتهی پذیرفتن کتابی که در کشور دیگری تدوین شده، در نظام آموزشی کشور دیگر دشوار است و پیچیدگی‌هایی دارد. البته این پروژه هم‌چنان دنبال می‌شود و ما جلدهای دیگر مجموعه «طوطی» را نیز در دست تدوین و انتشار داریم.

این‌پژوهشگر گفت: کتاب «طوطی» اکنون در برخی مدارس و حتی دانشگاه‌های هند پذیرفته شده و به‌عنوان متن کتاب درسی مورد استفاده است؛ در برخی مدارس و دانشگاه‌ها نیز نه. البته باید توجه داشته باشیم که در سیستم آموزشی هند چندان به کتاب درسی واحد اکتفا نمی‌کنند؛ سرفصل‌های آموزشی دارند که در این سرفصل‌ها چندین کتاب معرفی می‌شود و قرار می‌شود این کتاب‌ها تدریس شوند.

سلیمانی درباره اعزام استاد زبان فارسی به هند و نیازی که دانشگاه‌های این کشور به استاد ایرانی دارند، گفت: اعزام استاد رسمی بر عهده وزارت علوم است؛ وزارت علوم نیز برای اعزام استاد اعلام آمادگی کرده است. این دیگر به طرف هندی بازمی‌گردد که این اساتید را پذیرش داشته باشد. این طرف هندی است که باید بستر پذیرش را فراهم کند.

دبیر بنیاد سعدی گفت: در مجموع اما باید گفت که متأسفانه 12 سال است که روند اعزام استاد زبان فارسی به هند متوقف شده است.

دولت هند دولت فدرال است؛ دولت‌های محلی نیز نقش تعیین‌کننده دارند و هر یک از این دولت‌های فدرال در سیاست‌های داخلی خود آزادانه عمل می‌کنند. در برخی از ایالت‌ها فارسی به مدارس ورود کرده و آموزش آن آغاز شده است؛ مثلا در ایالت بیهار که یکی از کانون‌های قدیمی زبان فارسی است، این اتفاق رخ داده و حتی تعدادی معلم زبان فارسی در مدارس جذب شده‌اند.

زبان فارسی در شبه‌قاره هند صرفاً یک ابزار ارتباطی یا گزینه‌ای آموزشی در کنار دیگر زبان‌ها نیست؛ بلکه کلید فهم تاریخ، فرهنگ، هویت و تمدن چندصدساله این سرزمین پهناور به شمار می‌رود. پیوندی که طی سده‌های متمادی میان اندیشه ایرانی و زیست فرهنگی هندیان تنیده شده، میراثی تکرارناپذیر است که با هیچ زبان دیگری جایگزین نخواهد شد.

انتهای پیام/