اسماعیل همتی؛ نمایشنامهنویسی که روایت را تا آخرین روزها ادامه داد
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، اسماعیل همتی، نمایشنامهنویس، داستاننویس، شاعر، پژوهشگر و مدرس ادبیات دراماتیک، سحرگاه یکشنبه اول شهریورماه در 71سالگی و بر اثر عارضه مغزی درگذشت؛ نویسندهای که بیش از چهار دهه از عمر خود را در مسیر ادبیات، تئاتر، آموزش و پژوهش سپری کرد و بخشی از میراث فرهنگی و ادبی سمنان را نیز در آثار خود ثبت و روایت کرد. مراسم خاکسپاری او امروز دوشنبه دوم شهریور مقابل فرهنگسرای «کومش» سمنان برگزار میشود و مجلس ختم او نیز چهارشنبه چهارم شهریور بر سر مزارش خواهد بود.
همتی متولد 24 تیر 1334 در سمنان بود و تحصیلات کارشناسی ارشد کارگردانی نمایش داشت. مسیر حرفهای او تنها به نمایشنامهنویسی محدود نماند؛ او در حوزههای داستان، شعر، فیلمنامه و پژوهش نیز فعالیت کرد و سالها در مراکز آموزش هنر و ادبیات و دانشگاههای آزاد تهران و اراک به تدریس داستان، نمایشنامه و فیلمنامه پرداخت.
از صحنه نمایش تا روایتهای کهن ایران
نمایشنامهنویسی یکی از مهمترین بخشهای کارنامه همتی بود. آثاری همچون «شب بارانی»، «سفری برای آرش» و «روایتی دیگر از داستان ضحاک» نشان میدهند که ادبیات کهن، اسطورهها و شخصیتهای ماندگار فرهنگ ایران، جایگاه ویژهای در جهان فکری او داشتند.
در «سفری برای آرش» نیز همتی سراغ یکی از شناختهشدهترین چهرههای اسطورهای ایران رفت؛ اما هدفش صرفاً تکرار روایت کهن نبود و تلاش کرد آن را در قالبی نمایشی دوباره پیش روی مخاطب قرار دهد. «پهلوانان و بازوبندی برای بازوهای بریده» و «خاطرات یک گاو جنونزده» نیز از دیگر آثار نمایشی او هستند؛ اثری که ترجمه عربی آن، دامنه انتشار کار همتی را از فضای ادبی ایران فراتر برد.
اما جهان همتی تنها در اسطورهها و ادبیات کلاسیک خلاصه نمیشد. او همزمان به سراغ فرهنگ و زبان بومی سمنان رفت و آثاری همچون «سمنان، سرزمین گویشها» و «از ادبیات بومی چار سویه سمنان» را در این حوزه پدید آورد. پژوهشهای او درباره گویشهای سمنانی، سنگسری، سرخهای، شهمیرزادی و دیگر گویشهای منطقه، بخشی از دغدغه او برای حفظ حافظه فرهنگی و زبانی زادگاهش بود.
نویسندهای که آموزش را بخشی از آفرینش میدانست
بخش دیگری از میراث همتی را باید در کلاسهای درس و ارتباط او با نسلهای تازه نویسندگان و هنرمندان جستوجو کرد. او چهار سال عضو هیأت علمی گروه هنر دانشگاه آزاد اراک بود و دو سال مدیریت دپارتمان رشته نمایش این دانشگاه را بر عهده داشت. در کنار تدریس، کلاسهای فوقبرنامه داستاننویسی را نیز برگزار کرد و زمینه انتشار نوشتههای دانشجویان را فراهم آورد؛ تجربهای که مجموعه «داستانهای دوشنبه» از دل آن شکل گرفت.
کودکان و نوجوانان نیز بخش مهمی از دغدغههای آموزشی او بودند. «هفت داستان نمایشی»، «کودک؛ قصه و نمایش» و «بچهها هم میتوانند قصه بسازند» از جمله آثاری هستند که نشان میدهند همتی مخاطب کودک را تنها دریافتکننده قصه نمیدید، بلکه او را در جایگاه آفریننده و روایتگر نیز قرار میداد. کتاب «کودک؛ قصه و نمایش» در سال 1381 به عنوان کتاب تقدیری هفته پژوهش دانشگاهی دانشگاه آزاد اراک انتخاب شد و «بچهها هم میتوانند قصه بسازند» نیز رتبه دوم نخستین جشنواره کتاب رشد را به دست آورد.
از نویسندگی تا ساختن یک جریان فرهنگی
همتی پس از بازگشت به سمنان، فعالیتهای فرهنگی خود را گستردهتر کرد. ریاست انجمن اهل قلم استان سمنان، مدیریت مؤسسه فرهنگی سمنگان و دبیری «جایزه ادبی آهوی کومش» از جمله مسئولیتها و فعالیتهای او بود. این جایزه فرصتی برای شناسایی و معرفی استعدادهای داستاننویسی، بهویژه در میان کودکان و نوجوانان، فراهم کرد.
در مجموع، بیش از 50 اثر در کارنامه همتی ثبت شده است؛ آثاری در حوزه نمایشنامه، شعر، ادبیات کودک و نوجوان و پژوهشهای مرتبط با شاهنامه، ادبیات کهن و روایت. «حتی باد در خدمت عاشقان است»، «از عشق و نگرانی و وطن»، «موجودی به نام گول»، «یک پیاله آب برای مادر»، «یادگار تپه دو برارون» و «یک خبر تازه برای یک بچهآهو» تنها بخشی از این کارنامه متنوع هستند.
شاید همین چندوجهی بودن، مهمترین ویژگی مسیر هنری اسماعیل همتی باشد؛ نویسندهای که میان کتاب و صحنه، ادبیات و آموزش، روایتهای ملی و فرهنگ بومی رفتوآمد میکرد و تلاش داشت روایتهایی را که بخشی از حافظه فرهنگی جامعهاند، به نسل بعد منتقل کند.
تسلیت مدیران تئاتری برای فقدان اسماعیل همتی
در پی درگذشت این نمایشنامهنویس، مهدی شفیعی، معاون امور هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، با صدور پیامی این ضایعه را به جامعه فرهنگ و هنر ایران، هنرمندان تئاتر، دوستان و خانواده همتی تسلیت گفت.
شفیعی در پیام خود، همتی را هنرمندی دانست که میان ادبیات، اسطوره و تئاتر معاصر پیوندی ستودنی برقرار کرد و بخش مهمی از زندگیاش را به آفرینش، پژوهش و آموزش در عرصه نمایش اختصاص داد. او تأکید کرد که نام و آثار این هنرمند در حافظه تئاتر ایران ماندگار خواهد بود.
رضا بصیرت، مدیرعامل انجمن هنرهای نمایشی ایران، نیز در پیامی درگذشت همتی را تسلیت گفت و از او به عنوان «نمایشنامهنویس، هنرمند و چهره فرهنگی تئاتر ایران» یاد کرد؛ هنرمندی که سالهای بسیاری از زندگی خود را در مسیر کلمه، نمایش و اندیشه گذراند و در تربیت و همراهی با نسلهای هنرمندان این عرصه نقش داشت.
بصیرت همچنین با اشاره به جایگاه نمایشنامهنویس در ثبت حافظه فرهنگی جامعه، فقدان همتی را تنها از دست رفتن یک هنرمند ندانست، بلکه آن را خاموش شدن یکی از صداهایی توصیف کرد که با انسان، زمانه و جامعه به گفتوگو برخاسته بود. او در پایان، فقدان همتی را برای جامعه هنر، از دست رفتن بخشی از سرمایه انسانی و فرهنگی تئاتر ایران دانست و بر ماندگاری آثار و اندیشههای این هنرمند در میان نسلهای آینده تأکید کرد.
اسماعیل همتی حالا از میان ما رفته است، اما برای هنرمندی که بخش بزرگی از زندگیاش را صرف روایت کردن و آموزش روایت کرد، شاید بهترین شکل ماندن همان چیزی باشد که خود به آن وفادار بود: کلمه، نمایش و حافظهای که با هر بازخوانی دوباره زنده میشود.
انتهای پیام/
