تناقض آژانس؛ مطالبه همکاری از ایران، ممانعت از حضور در وین!

خبرگزاری مهر، گروه سیاست – نفیسه عبدالهی: ماجرای عدم صدور روادید برای رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در حالی رقم خورد که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در گزارش‌ها و بیانیه‌های خود، بارها از آنچه «عدم همکاری» تهران می‌خواند، ابراز نگرانی کرده است؛ تناقضی که این پرسش را پیش می‌کشد، چگونه می‌توان از یک کشور انتظار همکاری و دسترسی بیشتر داشت، اما در همان حال، امکان حضور نماینده ارشد هسته‌ای آن کشور در کنفرانس عمومی آژانس را سلب کرد؟

وین این روزها بار دیگر شاهد جدالی دیپلماتیک بر سر برنامه هسته‌ای ایران است؛ جدالی که این بار نه در اتاق‌های فنی تأسیسات هسته‌ای، بلکه در ورودی یکی از مهم‌ترین نشست‌های بین‌المللی حوزه انرژی اتمی خود را نشان داد.

صبح امروز خبرگزاری بلومبرگ در خبری اعلام کرد که دولت ترامپ از ورود محمد اسلامی رئیس سازمان انرژی اتمی ایران به کنفرانس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در وین جلوگیری کرد.

چندی بعد مقام آمریکایی در آژانس نیز مسئولیت این ممانعت را پذیرفت و دلیل آن را قرار داشتن نام «اسلامی» در فهرست تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل عنوان کرد و کفت: نمی‌توانستیم اجازه دهیم یک مقام تحت تحریم سازمان ملل در کنفرانس آژانس شرکت کند.

نقض جدی حقوق ایران

در سوی دیگر، ایران این اقدام را صرفاً یک مسئله اداری یا خطای انسانی ندانست. رضا نجفی نماینده ایران نزد سازمان‌های بین‌المللی در وین، عدم صدور روادید برای رئیس سازمان انرژی اتمی را «نقض جدی حقوق ایران» به‌عنوان یکی از اعضای آژانس توصیف کرد و خواستار اقدام اصلاحی فوری از سوی کشور میزبان شد.

تهران همچنین اعلام کرده است که اتریش به‌عنوان کشور میزبان، بر اساس تعهدات خود موظف به تسهیل حضور نمایندگان کشورهای عضو در نشست‌های آژانس است و فشارهای سیاسی آمریکا نمی‌تواند مسئولیت دولت میزبان را از میان ببرد.

احضار کاردار اتریش به وزارت خارجه

در ادامه، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران نیز در نشست خبری امروز خود از احضار کاردار اتریش خبر داد و تأکید کرد که وین نمی‌تواند مسئولیت خود در قبال تعهدات کشور میزبان را به فشارهای واشنگتن نسبت دهد.

وی گفت: دولت آمریکا با فشار بر کشورهای مختلف تلاش می‌کند مانع حضور و شنیده‌شدن صدای ایران در مجامع بین‌المللی شود.

بقایی اظهار کرد: اقدام دولت اتریش به‌عنوان دولت میزبان، مطلقاً ناموجه است. این کشور طبق تعهدات خود باید روادید ورود هیئت نمایندگی ایران را صادر می‌کرد.

وی افزود: مراتب اعتراض خود را به‌صراحت به دولت اتریش منعکس کردیم و کاردار این کشور نیز برای اعتراض به وزارت امور خارجه احضار شد و در این جلسه، مراتب اعتراض ایران اعلام شد.

بقایی با اشاره به رویکرد آمریکا در قبال ایران گفت: شاهد تناقضات متعددی هستیم؛ از یک سو کشوری را متهم می‌کنند، قطعنامه صادر می‌کنند و گزارش‌های نادرست تهیه می‌کنند و از سوی دیگر حتی اجازه حضور نمایندگان آن کشور برای دفاع از خود را سلب می‌کنند.

سخنگوی وزارت امور خارجه تأکید کرد: جنگی که علیه ایران شروع کرده‌اند فقط جنگ نظامی نبوده، بلکه در عرصه دیپلماتیک و حقوقی نیز ادامه دارد و هدف آن این است که مانع رسیدن صدای ایران به سایر کشورها شوند.

وی تصریح کرد: ما از همه ابزارهای خود استفاده می‌کنیم تا اجازه ندهیم چنین هدفی محقق شود.

بقایی در ادامه با اشاره به مسئولیت دولت اتریش به‌عنوان کشور میزبان گفت: اینکه دولت اتریش اعلام کند تحت فشار یا درخواست آمریکا چنین اقدامی را انجام داده، به هیچ عنوان مسئولیت دولت میزبان را رفع نمی‌کند.

وی افزود: به نظر من هر دولتی که میزبانی سازمان‌های بین‌المللی یا نشست‌های بین‌المللی را بر عهده دارد، باید بیش از هر چیز مراقب اعتبار و جایگاه خود باشد و اجازه ندهد فشارهای آمریکا باعث شود برای خود مسئولیت بین‌المللی ایجاد کند؛ آن هم به دلیل عدم ایفای تعهداتش.

اما فراتر از مناقشه حقوقی و دیپلماتیک بر سر روادید، این اتفاق یک تناقض بزرگ‌تر را نیز برجسته می‌کند؛ تناقضی که مستقیماً به رابطه ایران و آژانس بازمی‌گردد.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی طی سال‌های اخیر در گزارش‌ها و بیانیه‌های مختلف خود، بارها بر ضرورت همکاری بیشتر ایران، ارائه توضیحات درباره مسائل پادمانی و فراهم‌کردن دسترسی‌های مورد مطالبه تأکید کرده است. اساساً بخش مهمی از مناقشه موجود میان تهران و آژانس بر سر همین مسئله «همکاری و دسترسی» شکل گرفته است.

اما اکنون پرسش ساده‌ای مطرح است که وقتی رئیس سازمان انرژی اتمی یک کشور عضو آژانس حتی امکان حضور در کنفرانس عمومی این نهاد را پیدا نمی‌کند، چگونه می‌توان از همان کشور انتظار داشت سطح همکاری، تعامل و دسترسی‌های مورد مطالبه را افزایش دهد؟

موضوع فقط حضور یک مقام ایرانی در یک نشست نیست. مسئله، پیام سیاسی چنین رفتاری است. آژانس از ایران می‌خواهد درهای بیشتری را باز کند، اطلاعات بیشتری ارائه دهد و دسترسی بیشتری در اختیار بازرسان قرار دهد؛ اما همزمان، یکی از عالی‌ترین مقام‌های هسته‌ای ایران با تصمیم کشور میزبان و فشار آمریکا از حضور در نشست رسمی آژانس بازمی‌ماند.

این وضعیت، دست‌کم از منظر تهران، می‌تواند این برداشت را تقویت کند که قواعد همکاری و تعامل، در عمل برای همه طرف‌ها یکسان اجرا نمی‌شود.

اگر قرار است آژانس نقش یک نهاد فنی و بی‌طرف بین‌المللی را ایفا کند، انتظار همکاری از اعضا باید متقابل باشد. همکاری صرفاً مجموعه‌ای از تعهدات یک‌طرفه نیست؛ بلکه نیازمند فراهم‌بودن حداقل شرایط سیاسی و حقوقی برای گفت‌وگو و حضور برابر اعضاست.

در نهایت، ماجرای رئیس سازمان انرژی اتمی یک سؤال اساسی را پیش روی آژانس قرار می‌دهد، چگونه می‌توان از ایران انتظار داشت برای بازرسی و راستی‌آزمایی، دسترسی و همکاری بیشتری ارائه کند، در حالی که نماینده عالی‌رتبه هسته‌ای همین کشور از حضور در نشست رسمی آژانس منع می‌شود؟

پاسخ به این پرسش، بیش از آنکه یک موضوع تشریفاتی باشد، به اعتبار سازوکار همکاری میان ایران و آژانس و ادعای بی‌طرفی این نهاد بین‌المللی مربوط است. اگر قرار است از تهران «همکاری» خواسته شود، طبیعی است که این همکاری باید بر پایه احترام متقابل، رفتار برابر با اعضا و امکان حضور مؤثر آنها در سازوکارهای رسمی آژانس شکل بگیرد؛ وگرنه فاصله میان ادبیات فنی آژانس و واقعیت سیاسی حاکم بر روابط طرفین، هر روز عمیق‌تر خواهد شد.