دهه هشتاد و دهه نود، دوره درخشش ناشران جریان انقلاب
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در دهه هشتاد و با نقشآفرینی برخی چهرههای فکری و فرهنگی و سیاسی آن دوره مانند حسن رحیمپور ازغدی، وحید جلیلی، عماد افروغ، حسین کچویان، حمید پارسانیا، عبدالحسین خسروپناه، حسن عباسی و… در تشکلهای دانشجویی و بسترسازی طرح ولایت سازمان بسیج دانشجویی (و البته تا حدی طرح کوثر نهاد رهبری در دانشگاهها) و فعالیت سازمان بسیج دانشجویی و… شاهد توجه جوانان و دانشجویان دلبسته گفتمان انقلاب اسلامی در عرصه توزیع کتاب و کتابخوانی و حتی راهاندازی نشر هستیم. انتشارات سوره مهر به عنوان یک مدل موفق تولید و توزیع کتاب نقش مهمی در این رویکردها داشته است. برخی از فعالان نشر و توزیع گفتمان انقلاب اسلامی، عمدتاً در این زمانه، دورههای تجربه و کارآموزی خود را با ناشرانی چون سوره مهر و روایت فتح و… آغاز کردند، یا مبلغ و مروج کتابهای سوره مهر و روایت فتح بودند یا توزیع و نمایندگی فروش محصولات آنها را برعهده داشتند و به نوعی با آن مرتبط بودند. تجربیات موفق «سوره مهر» و «روایت فتح» و «فرهنگسرای پایداری» (در دوره مدیریت محمد حسنی) و نشریاتی مانند «پلاک هشت»، «امتداد» و «فکه» و تأکیدات و تشویق های مکرر رهبر شهید انقلاب و فرهنگ سازی کتب تقریظی ایشان، نسل جدیدی از ناشران و نویسندگان دفاع مقدس روی کار آمدند و ناشران و کنشگران این عرصه اعتماد به نفس خوبی یافتند و حتی تغییرات و ابتکاراتی در شیوه های نگارش و عرضه را در کشور رقم زدند که از جهاتی، قابل مقایسه با ادبیات جنگ کشورهای دیگر نیست. ناشرانی مانند «فاتحان»، «27 بعثت»، «ملک اعظم»، «حماسه یاران»، «یازهرا»، «صریر»، «ابراهیم هادی»، «ستاره ها»، «خط مقدم»، «مطاف عشق»، «سبز سرخ»، «راه یار» و… از جمله آنهایند. جالب است که تیراژ تجمیعی کتابهای این ناشران، میلیونی و بسیار قابل توجه است. اگرچه «راه یار» و مجموعه «حسینیه هنر»، در زمینه ثبت تاریخ شفاهی با رویکرد مردمی (یا تاریخ مردمی انقلاب اسلامی) و نمایش مقاومت مردمی پیشتاز و حتی صاحب سبک نیز شده است. حتی در این سالها تغییراتی در سبک عرضه کتابهای مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس و بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس و دیگر مراکز تحقیقاتی و اسنادی نیروهای مسلح کشور صورت گرفت و به همت ناشران خصوصی و حاکمیتی در این عرصه ها، هم بخشی از تاریخ معاصر ایران و تاریخ انقلاب و تاریخ دفاع مقدس و تاریخ فعالیت های نظامی منطقه ای ایران ثبت و ضبط شد و هم منابع خوبی برای پژوهشگران علوم انسانی بومی به ویژه مردم شناسی، جامعه شناسی، روانشناسی اجتماعی و سیاسی ایران معاصر تولید شد.
متأسفانه با تغییر کادر انتشارات سوره مهر، ضربه مهمی به اعتبار این ناشر به وجود آمد و 28 تن از کارکنان شاخص این انتشارات از آن خداحافظی کردند و انتشارات دچار مشکل جدی ـ در نیازهای محتوایی روز و ابتکارات در کتاب پردازی و توزیع ـ شد. تا جایی که در رسانههای آن زمان منتشر شد، آنها در محل تخصیص بودجههای مصوب مجلس شورای اسلامی ویژه انتشارات با سازمان تبلیغات اسلامی (به مدیریت وقت حجتالاسلام سید مهدی خاموشی) و حوزه هنری (به ریاست حسن بنیانیان) چالش داشتند و علیرغم پیگیریها، استعفایی اعتراضی انجام دادند و متأسفانه سوره مهر، دیگر آن سوره مهر سابق نشد و سالهای زیادی است که دیگر آن پیشتازی و خطشکنی سابق را ندارد و بیشتر محدود به درآمدزایی از کتب تقریظی رهبر معظم انقلاب اسلامی شده است و در برخی زمینه ها، ناشران با انگیزهتری مانند موسسه شهرستان ادب، کتابستان معرفت، دفتر نشر معارف، نشر شهید کاظمی، نشر خط مقدم و حتی جمکران از آن پیشی گرفتند. البته الآن هم چند سالی است که بیشتر به انتشار «سفرنامهها» روی آورده است و تلاش دارد پیشتازی و برند خود را با این موضوع، حفظ کند و تداوم ببخشد.
تاریخ معاصر، تاریخ انقلاب اسلامی و خاطرات شفاهی همچنان پرمخاطب است و در این دوره هم توجه زیادی به آنها می شود. «موسسه چاپ و نشر عروج» وابسته به موسسه تنظیم و نشر آثار امام، آثاری در زمینه امام، تاریخ معاصر و تاریخ انقلاب منتشر کردهاند مانند «علما و رژیم رضاشاه» (نوشته حمید بصیرتمنش)، «تحولات سیاسی ـ اجتماعی بعد از انقلاب اسلامی در ایران» (یحیی فوزی)، «برهه اقلابی در ایران» (علیرضا شجاعی زند)، «خاطرات سیاسی ـ اجتماعی» (سید صادق طباطبایی) (در 3 جلد) و دیگر نویسندگان. پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اگرچه سابقه ای قدیمی دارد و از همکاری اساتید و پژوهشگران برجسته هم برخوردار بوده، ولی برخی معتقدند آثار دوره ریاست دکتر مهدی گلشنی و دکتر حمیدرضا آیت اللهی بهتر از بقیه ادوار، در سطح عمومی دیده و توزیع می شود، چرا که پیش تر، آثار این مرکز در عرصه زبانها و ادیان باستانی و ترجمه برخی آثار شاخص (مانند «دین پژوهی» میرچا الیاده) بود و در سیاستی جدید به نشر مجموعه ای از آثار کریم مجتهدی، مهدی گلشنی و… روی آورده است. در سالهای اخیر، مدیران اخیر مانند دکتر موسی نجفی تلاش کرده اند با ابتکاراتی، مرجعیت و تأثیرگذاری علمی این مرکز را تقویت بکند. انتشار کتابهایی تاریخی ـ تحلیلی در زمینه تحول در رشته های علوم انسانی و مجموعه تفصیلی «استعمارشناسی» از جمله آنهاست. «موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران» (و با نام امروزی «پژوهشکده تاریخ معاصر») با محوریت موسی فقیه حقانی و «موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی» (1367) با محوریت حجت الاسلام خزایی با راه اندازی نشریات تخصصی (مانند «یادآور»، «فصلنامه تاریخ معاصر ایران» و «فصلنامه مطالعات تاریخی») و تربیت و جذب نویسندگان جوان در زمینه تاریخ معاصر و ارتباط با بدنه علمی و دانشگاهی در این زمینه ها، تلاش کردند نقش های موثرتری در ثبت تاریخ معاصر ایران داشته باشند و در دو دهه اخیر کتابهای ارزشمندی را منتشر کردند. «مرکز بررسی اسناد تاریخی» (زیرنظر وزارت اطلاعات) به نشر اسنادی در زمینه پهلوی و یاران امام خمینی روی می آورد و منابع مهمی در اختیار محققان تاریخ معاصر قرار می دهد. سازمان اسناد و کابخانه ملی ایران هم در این سالها به نشر آثار در زمینه تاریخ شفاهی شخصیت ها روی آورده است که هر چه می گذرد، بر تنوع آنها افزوده می شود و مخاطبان بیشتری می یابد. «موسسه اندیشه سازان نور» (مرتبط با نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) و با محوریت و هدایت فکری دکتر سعدالله زارعی، به صورت تخصصی به نشر آثاری در زمینه مسائل جهان اسلام و گروه های مقاومت می پردازد. «موسسه کتاب شناسی شیعه» با مدیریت حجت الاسلام رضا مختاری در زمینه تراجم و زندگی نامه علما فعال می شود. «موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران» (در زمینه فلسفه و کلام) و «پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی» (عمدتاً در زمینه جامعه شناسی و تاریخ و تحلیل آموزش عالی در جهان معاصر)، کتابهای تخصصی خوبی منتشر می کنند که سهم «ترجمه» در آنها پُررنگ است. شاید بتوان گفت غالب اشکالات انتشارات این مراکز دولتی، به کتاب پردازی های ضعیف، کم توجهی به نیازها و اولویت های پژوهشی روز، بی انگیزگی در زمینه معرفی و تبلیغ و ضعف در توزیع و عدم امکان دسترسی آسان به آثارشان برمی گردد.
در عرصه عمومی و حتی نخبگانی هم ناشرانی مانند «کتاب فردا»، «نشر اسم»، «نشر آرما» (در اصفهان) و «ترجمان علوم انسانی» شروع به فعالیت کردند. «کتاب فردا» به نشر مجموعه آثار برخی چهره های علوم انسانی اسلامی (مانند حمید پارسانیا، حسین کچویان، سید یدالله یزدان پناه) روی آورد و «آرما» توانست با نشر آثاری از اساتید برجسته مانند دکتر موسی نجفی و روزنامهنگاران فعالی مانند محمدرضا زائری و پژوهشگران جوانی مانند محسن حسام مظاهری و توجه تخصصی به «جامعه شناسی تشیع» (به ویژه شعائر و مناسک دینی)، مخاطبانی را به خود جذب کند. در این میان، موفق تر از آنها، «ترجمان علوم انسانی» بود که با توجه به آسیب شناسی فضای علمی کشور (از جمله غلبه جریان ترجمه ای لیبرال و همسو با نظام سرمایه داری) و کار مشورتی تیمی، توانستند مخاطبان بیشتری را همراه کنند. این ناشر در سالهای اولیه به ترجمه آثار انتقادی علوم انسانی متعارف و معرفی برخی از چهره ها و رویکردهای جدید انتقادی، وارد این عرصه شد و با رصد آثار اخیرشان، برخی معتقدند این ناشر، به مرور از اهداف اولیه اش فاصله گرفت و آثار انتقادی در اولویتش نیست. در این سالها، توجه به نشر دایره المعارف های تخصصی ـ عمدتاً برای مخاطب نوجوان و جوان ـ نیز با استقبال مواجه شد که «سایان» از ناشران مطرح در این سالهاست. «طلایی»، «قدیانی»، «افق» و «پیام محراب» و… هم از دیگر ناشرانی هستند که در این شیوه، آثاری تولید کردند. انتشارات «طلایه پُرسو» در تهران به صورت تخصصی نشر آثار چپگرایان آمریکای لاتین و حتی آفریقا میپردازد.
الگوبرداری برای راه اندازی نشر اختصاصی نویسندگان در این دوره هم دیده می شود. شاید در طیف های انقلابی و مذهبی انتشارات «صدرا» الگوبخش بوده است. این ناشر از سوی دفتر حفظ و نظارت بر آثار استاد شهید مطهری راهاندازی شد که در آن نقش دکتر علی مطهری برجسته است. در این دهه، انتشارات «کلبه شروق» از سوی استاد سید هادی خسروشاهی راهاندازی می شود. این انتشارات به صورت تخصصی در زمینه نشر آثار تألیفی و ترجمهای وی در زمینه معارف اسلامی، تاریخ معاصر و نهضتهای اسلامی میپردازد. «دفتر نشر معارف انقلاب» از سوی فرزندان هاشمی رفسنجانی راهاندازی می شود و یادداشتهای روزانه او را در قالب روزنوشت های سالانه منتشر میکند که از منابع مهم در زمینه تاریخ انقلاب اسلامی شده است. اگرچه نقدهای بسیاری به آنها وارد شده است و نویسندگانی چون عباس سلیمی نمین و مسعود رضایی شریف آبادی و… آنها را نقد کرده اند. نشر «بقعه» به نشر تخصصی آثار شهید بهشتی و فرزندانش میپردازد و در دهه هشتاد، فعال است، ولی گویا، به خاطر همراهی مدیرانش با مهندس میرموسوی و حوادث فتنه 88، با موانعی مواجه شده است و در سالهای اخیر، انتشارات «روزنه» این مهم را برعهده گرفته است. خانواده امام موسی صدر، «موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر» را راه اندازی کردند و به نشر آثار این شخصیت برجسته و دوره های آموزشی با اندیشه های وی روی آوردند و شاید بتوان گفت دهه نود، دوره اوج توجه به اندیشه های این اندیشمند است که هنوز هم ادامه دارد.
در اواسط دهه هشتاد، یک سری از شخصیتهای فرهنگی و دینی به تأسیس انتشارات اختصاصی برای خودشان روی آوردند که متأسفانه برخی آنها به صورت مقطعی و موقتی فعال بودند و فعالیتهایشان مستمر نماند یا اینکه در توزیع و معرفی محصولات خود بسیار ضعف دارند. معروفترین آنها در فضای عمومی دهه هشتاد، انتشارات «طرح فردا» به مدیرمسئولی حسن رحیمپور ازغدی است که حدود 15 کتاب او را منتشر کرد و چند سالی فعال بود، ولی متأسفانه استمرار نیافت. عبدالحسین خسروپناه با راه اندازی «موسسه فرهنگی حکمت نوین اسلامی (حنا)» به نشر برخی آثار خود به ویژه «جریان شناسی فکری ایران معاصر» و «جریان شناسی ضدفرهنگ ها» می پردازد. علیرضا پناهیان «موسسه بیان معنوی» را تأسیس میکند و این موسسه آثاری مانند «انتظار عالمانه، عامیانه»، «رابطه عبد و مولا»، «چگونه یک نماز خوب بخوانیم؟» و… را از این خطیب مشهور در دهه نود تاکنون منتشر کند که با استقبال مخاطبان زیادی مواجه میشود. جمعی از شاگردان و ارادتمندان آیت الله آقامجتبی تهرانی (استاد اخلاق و مرجع تقلید ساکن تهران)، «موسسه مصابیح الهدی» را تأسیس می کنند و به نشر آثار اخلاقی و معارفی و تفسیری او می پردازند که مجموعه های «سلوک های عاشورایی» و «ادب الهی» او پُرمخاطب می شود. حسین انصاریان با راه اندازی «موسسه دارالعرفان»، به نشر آثار و گفتارهای خود روی می آورد. وی غیر از اینکه خطیب مشهوری محسوب می شود در دهه اخیر، به ترجمه قرآن کریم و برخی منابع اسلامی نیز روی آورده است که با استقبال ناشران و مخاطبان هم مواجه شده است. علیرضا اعرافی «موسسه اشراق و عرفان» را در قم راهاندازی میکند که به نشر آثار فقهی، تربیتی و فلسفی او میپردازد. استاد اصغر طاهرزاده موسسه فرهنگی المیزان و انتشارات «لبالمیزان» را در اصفهان تأسیس میکند که تاکنون حدود 80 جلد کتاب از این نویسنده و شارح فلسفه اسلامی و مفسر قرآن منتشر می کند. محمدتقی فعالی با «موسسه فرهنگی و هنری دین و معنویت آل یاسین» در قم، به نشر آثار خود در زمینه عرفانهای نوظهور و سبک زندگی دینی می پردازد. بعدها در دهه نود، انتشارات «مهرستان» (در اصفهان) به نشر اختصاصی کتاب در زمینه سبک زندگی دینی روی می آورد. محمود تقی زاده داوری با تأسیس موسسه شیعه شناسی و مجلات علمی مانند «شیعه شناسی» و «بانوان شیعه» به صورت تخصصی به شیعه شناسی و الهیات اجتماعی شیعه و جامعه شناسی شیعیان و… می پردازد. از این ناشر دهها کتاب خواندنی درباره تاریخ شیعیان کشورهای مختلف منتشر شده است.
در دهه هشتاد باید از انتشارات «لیله القدر» (ناشر اختصاصی استاد علی صفایی حائری (مشهور به عین صاد) و در دهه نود، از انتشارات «آیین فطرت» (ناشر اختصاصی آثار حجتالاسلام محسن عباسی ولدی) یاد کرد که در زمینه تربیت و معارف اسلامی، در سالهای اخیر، جزو ناشران پُرفروش و برتر در نمایشگاه مجازی کتاب تهران بوده است. البته در این میان، علی صفایی حائری چهره شناخته شده تری هست و مخاطبان فراوانی در محافل و تشکل های دانشگاهی نیز دارد و انتشارات «ذکرا» به صورت مشترک با «لیله القدر»، به نشر آثارش اهتمام دارد.
در فضای نشر دانشگاهی هم «بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه»، «کرگدن»، «تیسا»، «ماهریس» و «اگر» و… به صورت جدی به کاروان نشر و جریان روشنفکری و عُرفیگرا مُلحق شدند. برخی ناشران قدیمی تر با چاپ برخی اساتید شاخص توانستند مورد توجه رسانهها و برخی مخاطبان قرار بگیرند مانند «نشر علم»، که آثار زیادی از اساتید دانشگاهی مانند رسول جعفریان، مهدی گلشنی، عبدالرحیم گواهی، عبدالله نصری، عماد افروغ و… منتشر کرد. نشر «فرزان روز» با حمایت فکری داریوش شایگان، هم آثار او را منتشر میکند و هم برخی آثار همسوی غربی را ترجمه میکند. از جمله اینکه آثار رامین جهانبگلو را ترجمه میکند. انتشارات «صمدیه» از سوی لطف الله میثمی (از فعالان قدیمی سازمان مجاهدین خلق) راه اندازی شد. این انتشارات کتابهای تاریخی و سیاسی منتشر می کند. نشر «سرایی» به نشر آثار عمادالدین باقی و محمد قوچانی و برخی شاگردان آیت الله منتظری روی می آورد. این ماجرا ادامه دارد و هر ناشری تلاش می کند که مجموعه ای از آثار برخی شخصیت ها و نویسندگان شاخص یا گفتمانی خود را متشر بکند و اینگونه تداوم کاری خود را تضمین کند. در سالهای اخیر، بیژن عبدالکریمی (استاد فلسفه غرب دانشگاه آزاد اسلامی تهران) با تأسیس انتشارات «نقد فرهنگ»، به نشر آثار شخصی خود روی آورده است و با انتشار آثار برخی اساتید دانشگاهی (امثال رضا داوری اردکانی) و ارتباطات شخصی خودش و نقش آفرینی خودش در شرایط مختلف، توانست در بین برخی دانشجویان و جامعه نخبگانی جا باز کند. صادق آیینه وند (استاد تاریخ دانشگاه تربیت مدرس) انتشارات «کتاب توت» را تأسیس می کند و به نشر آثار تاریخی تحلیلی خود و نشر برخی ترجمه های تاریخ معاصر عربی روی می آورد. محمد منصورنژاد، انتشارات «فرهنگ جوان پویا» راهاندازی میکند. انتشارات «پایدار» هم غالب آثار سید جلال الدین مدنی را تجدیدچاپ می کند.
در این دوره نشریاتی مانند «بخارا» (علی دهباشی)، «شهروند امروز» و بعدها «مهرنامه» و «آگاهی نو» (به سردبیری محمد قوچانی)، «اندیشه پویا» (به سردبیری محمد خجسته رحیمی) و «تجربه» و «سیاستنامه» (به سردبیری و مدیرمسئولی حامد زارع) به معرفی و تبلیغ ناشران همسو با جریان خودشان میپرداختند / می پردازند و در هر شماره از مجلات بین 15 تا 150 کتاب، به انحای مختلف معرفی و تبلیغ میشد. از سویی دیگری با راهاندازی برخی پلتفرمهای کتابخوانی مانند «فیدیبو» و «طاقچه» این تکنولوژی نیز در خدمت معرفی بهتر و در دسترس بودن این کتابها و توزیع موثرتر این ناشران در آمد.
در اواخر دهه هفتاد چندین نشریه از سوی جریان انقلابی کشور منتشر میشد که این نشریات، در ادامه فعالیتهایشان در دهه هشتاد و بعد، در عرصه نشر کتاب هم فعال شدند. ماهنامه «نیستان» به مدیرمسئولی و صاحب امتیازی سید مهدی شجاعی، ماهنامه «کتاب صبح» به مدیرمسئولی مهدی نصیری، ماهنامه «موعود» به مدیرمسئولی اسماعیل شفیعی سروستانی، مخاطبانی مشخص و نسبتاً گستردهای داشت و هرکدام از آنها مجوز انتشاراتی برای کارهای خود و همفکرانشان گرفتند. در این میان، نشر «نیستان» یا دقیقترش «نیستان هنر» و «موعود» (یا «هلال») همچنان فعال است و انتشارات «نیستان» با نشر آثار نویسندگان و مترجمان مختلف توانست اثرگذاری بیشتری در عرصه نشر داشته باشد ولی دامنه مخاطبان نشر هلال (وابسته به موسسه موعود) محدودتر هست و بیشتر مخاطبان خود را در زمینه غربشناسی، صهیونیسمشناسی و مهدودیتپژوهی دارد. انتشارات نیستان هم اکنون به صورت تخصصی در زمینه داستان و شعر و فیلمنامه فعال شد و ناشر اختصاصی آثار سید مهدی شجاعی و بعداً سید علی شجاعی و دیگر نویسندگان ادبی دلبسته گفتمان انقلاب اسلامی شد.
مهدی نصیری که سابقه سردبیری و مدیرمسئولی روزنامه کیهان را در کارنامه خود دارد، در دهه هفتاد، مجوز انتشارات «کتاب صبح» را گرفت و علاوه بر آثار معدود خودش مانند «اسلام و تجدد» و «جایگاه اجتماعی زن از منظر اسلام»، «آوینی و مدرنیته (مجموعه مقالات)» و «چهره به چهره»، به نشر آثاری انتقادی در زمینه غربشناسی و تجدد و مدرنیته روی آورد. وی در این دوره آثاری انتقادی از شهریار زرشناس منتشر کرد که مشهورترین آنها «تاریخچه روشنفکری در ایران» (2 جلد)، «واژهنامه سیاسی – فرهنگی»، «نیمه پنهان آمریکا»، «جامعه مدنی»، «کاپیتالیسم»، «روانشناسی و حقیقت فراموششده» و «سرمایهداری». وی آثاری از حمید مولانا و فاطمه رجبی دوانی و… نیز منتشر کرده است. نصیری در اواخر دهه هشتاد، نشریه «سمات» را در نقد فلسفه و عرفان اسلامی منتشر می کند و کم کم از جبهه گفتمانی انقلاب فاصله می گیرد و به اپوزیسیون می پیوندد تا جایی که هم اکنون از حامیان جدی رضا پهلوی و مخالفان جمهوری اسلامی محسوب می شود و به توجیه گری جنایات آمریکا و رژیم صهیونیستی در جهان اسلام و از جمله ایران می پردازد.
اسماعیل شفیعی سروستانی هم علاوه بر نشر آثار سیاسی و معرفتی و مطالعات فرهنگی و تمدنی انتقادی خود مانند «شبیخون فرهنگی» (با نام جدید «نقش روشنفکری»)، «ولنگاری فرهنگی»، «مجموعه تاریخ فرهنگی قبیله لعنت» (7 جلد)، «تربیت پهلوانی»، «داستان ورزش غرب؛ سیر تحول تاریخی و فرهنگی ورزش غرب»، «تفکر، فرهنگ و ادب، تمدن»، «پرسش از غرب»، «نقدی بر مبادی علوم جدید»، «راز فروپاشی فرهنگها و تمدنها»، «مثلث مقدس (راز عداوت غرب با اسلام و مسلمانان)» و… به نشر آثاری در زمینه مهدویت و آخرالزمان و نقد صهیونیسم مسیحی و فراماسونری روی آورد و این ناشر آثار زیادی نیز در این زمینهها از سوی مترجمان مختلف منتشر کرد. این ناشر آثاری از هارون یحیی، نویسندگان تُرکتبار منتشر کرد که بعدها وی به فراماسونری می پیوندد و تغییرات فکری عجیبی می یابد و همین ماجرا، انتقاداتی را برانگیخت و شاید، تا حد زیادی در اعتبار و اثرگذاری فعالیت های این موسسه، خدشه ایجاد کرد.
«مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما» که در سال 1376 به همت حجتالاسلام محمدتقی سبحانی و در دوره ریاست علی لاریجانی بر سازمان صداوسیما تأسیس شد، در این دوره و خصوصاً دوره مدیریت حجتالاسلام هادی صادقی، کتابهای زیادی متناسب با فضای رسانه و دین منتشر کرد. اگرچه غالب آثارش عمومی بود ولی برای برخی مخاطبان عمومی مناسب بود، اگرچه آثار ماندگار و عمیقی نبود. این مرکز دو نشریه نسبتاً پرمخاطب و مفید منتشر میکرد، مانند «سیاحت غرب» (در نقد غرب) و «بازتاب اندیشه» (در نقد روشنفکری و نواندیشی). مهدی نصیری و عباس معلمی و برخی دانشپژوهان جوان مانند سید مجتبی عزیزی، در این نشریه همکاری میکردند و محمد منصورنژاد هم مدتی سردبیر نشریه «بازتاب اندیشه» بود.
در دهه شصت و هفتاد، خصوصاً دهه هفتاد «انتشارات انجمن اولیاء و مربیان» آثار ارزشمندی در زمینه علوم تربیتی و روانشناسی منتشر میکرد. دکتر غلامعلی افروز از چهرههای محوری و تأثیرگذار این انجمن بود. دکتر عبدالعلی رضایی و دکتر خسرو باقری از دیگر اساتید تربیتی شاخص این دوره و ایام هستند. از نویسندگان شاخص تربیتی دهه شصت میتوان دکتر علی قائمی (از اساتید سرشناس علوم تربیتی) را نام برد که کتابهای عمومی بسیاری با رویکرد تربیتی منتشر میکرد. وی مانند غلامعلی افروز، در دهههای شصت و هفتاد، با وزارت آموزش و پرورش همکاریهای بسیاری داشت و در غالب دورههای آموزشی و معرفتی و ارتقای سطوح فرهنگیان (معلمان) فعال بوده است. بخشی از کتابهایش توسط انتشارات «امیری» منتشر میشد.
انتشارات «مدرسه» وابسته به سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی وزارت آموزش و پرورش هم در دهه هفتاد فعال بود و علاوه بر انتشار کتاب متناسب برای معلمان و فرهنگیان، نشریاتی مانند «رشد» منتشر میکرد. البته پیش تر از آن، انتشارات «تعلیم و تربیت» وابسته به پژوهشکده این وزارتخانه، برای ارتقای دانش معلمان آثاری را منتشر می کرد، مانند آثاری تربیتی از دکتر عبدالعظیم کریمی و برخی آثار تاریخی ـ تحلیلی دکتر محمد مددپور با نام های «سیر تفکر معاصر»، «خودآگاهی تاریخی» و «حکمت و فلسفه هنر». که بعداً برخی از این مجموعه ها، با تغییرات و اصلاحاتی، در سالهای بعد از سوی انتشارات سوره مهر نیز منتشر شد.
در دهه هفتاد و خصوصاً دهه هشتاد، ناشران و نشریات زیادی در عرصه روانشناسی و موفقیت شروع به فعالیت میکنند که انتشارات «نسل نواندیش» از ناشران فعال این حوزه است که بیشتر کارهایش ترجمهای است و حتی برخی آثارش ترویج معنویت سکولار و عرفانهای نوظهور است. برخی ناشران به صورت گسترده به نشر آثار اوشو (نویسنده هندی) و پائولو کوئلیو (نویسنده برزیلی) و کارلوس کاستاندا و… روی میآورند (از جمله نشر «کاروان» که به صورت اختصاصی و حرفه ای و در قطع های مختلف به نشر آثار کوئیلو می پرداخت) و به ترویج عرفانهای جدید و معنویتهای سکولار و شریعتگریز میپردازند که در یک دهه ـ به ویژه در دوره دولت اصلاحات ـ چالش جدیای برای جامعه فرهنگی و دینی پیش میآورند. که بعدها نویسندگان حوزوی مانند محمدتقی فعالی، احمدحسین شریفی، حمیدرضا مظاهری سیف، حمزه شریفیدوست، حمید کریمی و… به نقد این عرفانها و معنویت ها و روانشناسی روی میآورند و آثار متعددی در نقد این جریان و چهرههای شاخص هر مکتب مینویسند.
نشر «آفاق» و مرکز فرهنگی انتشاراتی «مُنیر» برخی آثار نویسندگان مذهبی و حتی برخی چهره های نزدیک به رویکرد انجمن حجتیه را منتشر میکند. آثار علی اصغر کرباسچیان (موسس مدارس علوی)، سید محمد بنی هاشمی، محمدتقی فیاض بخش و رجبعلی مظلومی (از اساتید قدیمی در حوزه تربیت اسلامی) نیز از سوی این ناشران منتشر و توزیع می شود.
از دیگر اتفاقات مهم دهه نود، می توان به موارد زیر نیز اشاره کرد: حجت الاسلام محمد مسجدجامعی، «موسسه مطالعات راهبردی اسلام معاصر (مرام)» را راه اندازی می کند و در زمینه مسائل جهان اسلام و جهان مسیحیت آثاری را منتشر می کند. دکتر انشالله رحمتی (مترجم برجسته فلسفی)، برای نشر اختصاصی آثارش، انتشارات «سوفیا» راه اندازی می کند که در بین محصولاتش، نشر آثار هانری کُربن و جریان سنتگرا برجسته است. انتشارات «میراث اهل قلم» که در دهه هشتاد، آثار رهبر شهید انقلاب اسلامی را منتشر می کرده، با تغییر سیاستها و رویکردهایی انتقادی، به نشر آثار و گفتارهای محمد سروش محلاتی، سید جواد ورعی، سید عباس قائم مقامی و سید ضیاء مرتضوی روی می آورد. انتشارات «دنیای اقتصاد» (وابسته به روزنامه دنیای اقتصاد) به صورت ویژه به نشر آثاری در زمینه اقتصاد میپردازد. (از جمله اقتصاد سیاسی، اقتصاد حقوقی، اقتصاد محیط زیست و…) اما رویکرد کلان این انتشارات، تداوم رویکرد و تقویت و تعمیق گفتمان جریان لیبرال سرمایهداری در ایران است. این ناشر برخی آثار موسی غنی نژاد، عباس آخوندی و… را منتشر کرده است. رویکرد این انتشارات، بیشتر ترجمهای است تا تألیفی. موسسه «پرسش» توسط دکتر سید جواد طباطبایی (استاد سابق گروه جامعهشناسی سیاسی دانشگاه تهران) راهاندازی شده است و درسگفتارهای تخصصی بسیاری تولید کرده است، گرچه تاکنون در عرصه نشر مکتوب ورود نکرده است. از این موسسه، الگوهای مختلف و متنوعی گرفتند و مدارس فکری زیادی در پانزده سال اخیر تأسیس شده است و احتمالاً در آینده نزدیک با انتشار درسگفتارهای چنین مدارس و مراکزی خواهیم بود.
یادداشت از یاسر عسگری، پژوهشگر تاریخ معاصر
انتهای پیام/
