چرایی یک دهه سکوت سینمای عاشورایی؛ بازگشت محرم به سینما با پویانمایی

گروه فرهنگی خبرگزاری تسنیم ـ محمدباقر صنیعی‌منش: سینمای ایران فیلم‌های متعددی با محوریت عاشورا و نهضت حضرت امام اباعبدالله الحسین(ع) دارد، برخی از این فیلم‌ها تاریخی‌اند و به‌طور مشخص درباره خود حادثه کربلا هستند مانند «رستاخیز»، «سفیر» و «روز واقعه» و برخی دیگر الهام‌گرفته از عاشورا هستند و در واقع با محوریت فرهنگ عاشورا هستند، این آثار متأخر را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم کرد: اول، فیلم‌های درام امروزی «من و زیبا»، «عصر روز دهم»، «هیهات»، «بال‌های سپید» که به‌طور دقیق مسئله ارتباط با امام حسین در بطن فیلم‌نامه وجود دارد یا در فرم پنهان شده است.

اما دسته دیگر فیلم‌های دفاع مقدسی است که البته در یک نگاه کلی، می‌توان تمامی آنها را متأثر از فرهنگ ایثار و شهادت عاشورایی دانست، اما مشخص‌تر فیلم‌هایی است که نماها و سکانس‌های عاشورایی دارد که پیوند میان فیلم و فرهنگ عاشورا را تقویت می‌کند مانند «افق» و «پرواز در شب» که مصادیق مطرح آن هستند، البته در نهایت این آثار فیلم‌های عاشورایی با محوریت امام حسین(ع) عنوان نمی‌شوند و در گونه محرمی نیستند.

_{سکانس معروف «پرواز در شب»؛ لحظه سقایی فرج‌الله سلحشور یادآور آب‌آوری علمدار کربلا(ع)}

اما کنار تمام آنان، انیمیشن نیز فعال بوده است، این حوزه بسیار گران و زمان‌بر که امروز یکی از چرخه‌های بسیار مهم سینمای جهان است، در ایران اسلامی نیز در سال‌های اخیر خود را به‌عنوان یک بخش غیرقابل‌انکار و مهم سینمای کشور مطرح کرده است، جالب آنکه با نگاهی به فعالیت این هنر ـ صنعت و رسانه جذاب، متوجه می‌شویم که 10 سال پیش آخرین فیلم سینمایی مرتبط با عاشورا اتفاقاً‌ محصول حوزه پویانمایی یا همان انیمیشن است، پویانمایی «ناسور» که مرتبط با واقعه عاشورا ساخته شده است. تقریباً از 10 سال پیش به این سو دیگر فیلم سینمایی درباره امام حسین(ع) ساخته نشده است مگر در حوزه مستند یا مستند داستانی و تله‌فیلم. آثار دفاع مقدسی مانند «موقعیت مهدی» نیز ارجاعاتی درباره فرهنگ عاشورایی دارد مانند سکانس شهادت مهدی باکری که نوای روضه حضرت عباس(ع) شنیده می‌شود که توضیح عدم استقرار این جریان در فیلم‌های عاشورایی بیان شد.

_{نمایی از موقعیت مهدی}

بنابراین جالب است که حالا بعد از 10 سال بار دیگر این حوزه پویانمایی است که درباره امام حسین(ع) و حادثه عاشورا فیلم ساخته است، فیلمی به‌نام «شمشیر و اندوه» که سال ساخت آن از 5 سال پیش آغاز شد و در جشنواره فیلم فجر 3 سال قبل اکران شد، حالا این هفته و هم‌زمان با آغاز ماه محرم به سینماها می‌آید.

علت اینکه چرا یک دهه سینمای ایران درباره محرم و فرهنگ عاشورایی سکوت داشته است، خود به یک اثر پژوهشی مستقل و مفصل همراه با گفتگو نیاز دارد اما آنچه مشخص است و می‌توان آن را بی‌ربط با این مسئله ندید، اتفاقی است که برای فیلم «رستاخیز» افتاد، فیلمی که هنوز بر پرده اکران نیامده است، و علت اصلی چیزی جز حساسیت‌های محتوایی نیست، جالب است که تهیه‌کننده پویانمایی‌ «شمشیر و اندوه» نیز به همین موضوع اشاره کرده است. 

مهدی جعفری جوزانی، در گفتگو با تسنیم درباره ساخت پویانمایی با دشواری‌ها و مشکلات فراوانی که دارد گفت؛ «دغدغه اصلی ساخت این اثر روایت بخشی از تاریخ اسلام به‌شیوه‌ای متفاوت بود. ما دوست داشتیم نقش ایرانیان در تاریخ اسلام را روایت کنیم، برای ایرانی‌ها شخصیت‌هایی مانند سلمان فارسی اهمیت دارند؛ شخصیتی که اکنون مجموعه‌ای درباره او توسط استاد میرباقری در حال ساخت است. ما به دوره‌های مختلف تاریخی پرداختیم و در نهایت به قصه‌ای رسیدیم که نمی‌خواهیم آن را برای مخاطب لو بدهیم فقط به همین بسنده می‌کنیم که قهرمان ما شخصیتی خیالی است که در دوران امام حسین(ع) زندگی می‌کند».

او در ادامه اشاره می‌کند حساسیت‌های محتوایی باعث شده است «با شیوه‌ای متفاوت به این موضوع اشاره» کنند، همان حساسیت‌هایی که دقیقاً باعث شد فیلم «رستاخیز» احمدرضا درویش هیچ‌گاه رنگ اکران را نبیند و فیلمی حرفه‌ای درباره امام حسین(ع) نتواند برای عموم مردم نمایش داده شود، همان حساسیت‌های محتوایی باعث شده است بعد 10 سال فیلمی درباره امام حسین(ع) و عاشورا و همین‌طور درباره غدیر ساخته نشود!

این فعال فرهنگی بیشتر از دغدغه فرهنگی درون اثر و هدف فیلم می‌گوید: در بطن داستان فیلم، مفهوم مقاومت، ایستادگی در برابر ظلم و مقابله با دستگاه حاکمیتی یزید قرار دارد و ادامه‌دار بودن این نهضت، ساختار کلی اثر را شکل می‌دهد.

انیمیشن‌ها همیشه حوزه پرعواملی هستند و از این منظر در ایجاد مشاغل و کارآفرینی نقش دارند، به‌طوری که برای یک اثر حرفه‌ای یک گروه حداقل 200نفری باید فعالیت داشته باشند: «برای تولید این اثر، تیم صداگذاری، دوبله و عوامل پس از تولید درگیر بودند و حدود 220 نفر به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در ساخت آن مشارکت داشتند.»، این درحالی است که حداقل ساخت یک فیلم درام محرمی به این تعداد عوامل نیاز ندارد.

البته ساخت فیلم‌های غیرتاریخی الزاماً حساسیت‌های محتوایی را همراه ندارد و باید علت عدم‌تولید آنان را در زمینه‌های دیگر جست‌وجو کرد، مواردی مانند کم‌توجهی مدیران ارگان‌های تولیدی، ضعف فیلم‌نامه و یا رونق سینمای تجاری و گیشه‌ای، ولی در هر حال نمی‌توان اثر فاصله‌ای را که بر اثر ضربه توقیف «رستاخیز» بر سینما وارد کرد، حتی در درام‌های اجتماعی دینی نادیده گرفت،

بنابراین این نکات ضروری و مهم است که در نظر داشته باشیم؛

اول، برخی حساسیت‌ها مانع بروز و ظهور ایده‌ها و طرح‌های جذاب هنری و سینمایی در رابطه با عاشورا و محرم می‌تواند باشد چنانچه فیلمی مانند «رستاخیز» را زخمی کرد؛ چیزی که می‌توان آن را در کم‌شدن ساخت فیلم‌های حسینی(ع) بی‌اثر ندید.
دوم، با وجود این، تلاش‌های خوبی در زمینه‌های دیگر سینمایی خصوصاً پویانمایی (که کاربردی مهم از نظر تربیتی و خانوادگی دارد) انجام شده است، این حوزه که در زمان حاضر ساخت یک اثر طولانی و حرفه‌ای آن نزدیک به 70 میلیارد تومان هزینه دارد، توانسته است خود را در فضای تولید زنده و پویا نگه دارد. درحالی که شاید غیر از اثرات سینمایی تاریخی که هزینه تولید بسیار بالایی دارد، فیلم‌های درام محرمی می‌تواند با هزینه بسیار کمتر از تولید یک فیلم پویانمایی زمان‌بردار، ساخته شود و زنجیره فیلم‌های محرمی که 10 سال است خوابیده است، بار دیگر احیا شود.
سوم، باید مدیران سینمایی و فرهنگی، از شخص وزیر فرهنگ و ریاست صداوسیما گرفته تا ارگان‌هایی مانند بنیاد سینمایی فارابی، اوج و حوزه هنری، در زمینه تولید و همین‌طور حل مشکلات سر راه فیلم‌سازی عاشورایی اقدام کنند، انتظار این نیست که هر سال یک فیلم با محوریت عاشورا یا الهام‌گرفته از آن چه تاریخی و غیر آن ساخته شود، اما در عین حال دور از انتظار است که 10 سال در کشوری که سالانه عشق به سید و سالار شهیدان در آن مواج است، فیلمی ساخته نشده باشد.

انتهای پیام/+