در «شبیه نور» چه میگذرد؟/شبیهخوانان و اشک تماشاگران
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، هنوز آفتاب کاملاً غروب نکرده که محوطه پردیس تئاتر تهران آرامآرام رنگ دیگری به خود میگیرد. خانوادهها یکی پس از دیگری وارد مجموعه میشوند؛ کودکانی که با کنجکاوی چشم به لباسهای رنگارنگ شبیهخوانان دوختهاند، نوجوانانی که با تلفن همراه لحظهها را ثبت میکنند و سالمندانی که پیش از آغاز مجلس، زیر لب ابیاتی آشنا را زمزمه میکنند.
اندکی بعد، نخستین آوای موسیقی تعزیه سکوت فضا را میشکند و میدان، بیآنکه پردهای بالا برود، به صحنهای برای روایت عاشورا بدل میشود. اینجا «شبیه نور» تنها یک اجرای آیینی نیست؛ روایتی است که هر شب، تاریخ را از دل نسخههای کهن بیرون میآورد و پیش روی مخاطب امروز قرار میدهد.
تعزیهای که از میان مردم جان میگیرد
تعزیه، هنری است که بیش از هر چیز با حضور مردم معنا پیدا میکند؛ هنری که دیوار میان بازیگر و تماشاگر را از میان برمیدارد و روایت را درست در چند قدمی مخاطب شکل میدهد.
در «شبیه نور» نیز همین نزدیکی، نخستین ویژگیای است که به چشم میآید. تماشاگران تنها نظارهگر یک اجرا نیستند، بلکه بخشی از فضایی میشوند که در آن شبیهخوان، اسب، نوای طبل و شیپور و حرکت بازیگران، همگی در کنار یکدیگر واقعهای را بازآفرینی میکنند که قرنهاست در حافظه فرهنگی ایرانیان زنده مانده است.
وقتی بازیگران وارد میدان اجرا میشوند، سکوتی کوتاه بر محوطه حاکم میشود؛ سکوتی که چند لحظه بعد با نخستین مصرع شبیهخوان شکسته میشود. دیگر خبری از فاصله میان بازیگر و تماشاگر نیست. همه در یک حلقه قرار گرفتهاند؛ حلقهای که در آن، روایت کربلا نه از پشت پرده، بلکه در چند قدمی چشم مخاطب جان میگیرد.
پنج دوره برگزاری؛ مسیری که ادامه پیدا کرده است
«شبیه نور» امروز به پنجمین دوره برگزاری خود رسیده است؛ رویدادی که نخستین دوره آن در پردیس تئاتر تهران آغاز شد، سپس دو دوره در تماشاخانه ایرانشهر برگزار شد و اکنون در سال 1405، سومین سال حضور خود را در فضای محیطی پردیس تئاتر تهران تجربه میکند.
همین استمرار، مهمترین ویژگی این رویداد به شمار میرود. در روزگاری که بسیاری از برنامههای مناسبتی به چند اجرای محدود ختم میشوند، «شبیه نور» توانسته جای خود را در تقویم فرهنگی ایام محرم و صفر تهران باز کند؛ رویدادی که مخاطبانش هر سال میدانند در این شبها میتوانند بار دیگر در همین مجموعه گرد هم آیند و روایت عاشورا را از زبان شبیهخوانان بشنوند.
امسال نیز این رویداد با اجرای 15 مجلس تعزیه، از روایتهای آغازین نهضت حسینی تا مجالسی همچون حضرت شاهچراغ(ع)، حر، حضرت علیاکبر(ع)، حضرت عباس(ع)، غارت خیمهها و دیگر مجالس، هر شب بخشی از این روایت بزرگ را پیش روی مخاطبان قرار داده است؛ مجالسی که هر یک، حلقهای از زنجیره واقعه عاشورا را بازگو میکنند
اصالتی که قربانی جلوههای نمایشی نشده است
آنچه «شبیه نور» را از بسیاری از اجراهای مناسبتی متمایز میکند، پایبندی به اصول اصیل تعزیهخوانی است. در این اجراها، آواز موافقخوان و مخالفخوان، شیوه ورود شخصیتها، حرکتها، موسیقی آیینی و ساختار روایت، همگی بر پایه سنتی شکل گرفتهاند که نسلها سینهبهسینه منتقل شده است.
در این رویداد، تلاش نشده است تعزیه با جلوههای نمایشی پرزرقوبرق جایگزین شود، بلکه اصالت آن حفظ شده تا مخاطب با همان زبانی روبهرو شود که سالها این هنر را زنده نگه داشته است.
همین وفاداری سبب شده است حتی کسانی که نخستین تجربه حضور در یک مجلس تعزیه را پشت سر میگذارند، با تصویری معتبر و ریشهدار از این هنر آیینی مواجه شوند؛ تصویری که نه در پی شگفتزده کردن مخاطب، بلکه در جستوجوی روایت صادقانه یک واقعه تاریخی و مذهبی است.
جایی که تجربه به نسل تازه منتقل میشود
در میدان اجرا، تنها شخصیتهای واقعه عاشورا نیستند که روبهروی مخاطب قرار میگیرند؛ نسلهای مختلف تعزیه نیز در کنار یکدیگر دیده میشوند.
حضور هنرمندان شناختهشدهای چون محسن گیوهکش، مسعود حجازی و مهدی صیادی در کنار نوجوانان و جوانانی که نخستین سالهای شبیهخوانی خود را تجربه میکنند، تصویری از تداوم یک سنت دیرینه را به نمایش میگذارد.
اینجا پیشکسوتان تنها برای ایفای نقش به میدان نیامدهاند؛ آنان حامل تجربهای هستند که سالها در مجالس مختلف اندوختهاند و امروز آن را به نسل تازه منتقل میکنند. نوجوانی که در کنار استاد خود بر صحنه میایستد، شاید هنوز در آغاز راه باشد، اما حضورش نویدبخش آینده هنری است که بقای آن، بیش از هر چیز، به همین انتقال تجربه وابسته است.
تلاشی برای حفظ یک میراث ماندگار
در پس برگزاری هر مجلس، سالها تمرین، آموزش و برنامهریزی نهفته است. کانون تعزیه منهاج که این دوره را با مشارکت پردیس تئاتر تهران برگزار کرده، طی سالهای گذشته بخش مهمی از فعالیت خود را به حفظ، ترویج و آموزش تعزیه اختصاص داده است.
این تلاش تنها به اجرای چند مجلس در ایام محرم و صفر محدود نمیشود، بلکه هدف آن تربیت نسل تازهای از شبیهخوانان است تا این هنر آیینی همچنان زنده و پویا باقی بماند. حضور نوجوانان در کنار استادان، حاصل همین نگاه است؛ نگاهی که آینده تعزیه را نه در تکرار گذشته، بلکه در پرورش نسل تازهای از هنرمندان جستوجو میکند.
تعزیه؛ تجربهای مشترک برای همه نسلها
شاید یکی از زیباترین تصویرهای «شبیه نور» را نه روی صحنه، بلکه میان تماشاگران بتوان دید. پیرمردی که ابیات مجلس را از حفظ زمزمه میکند، کنار نوجوانی نشسته است که نخستین بار با این هنر روبهرو میشود. مادری برای فرزندش شخصیتهای مجلس را توضیح میدهد و کودک، بیآنکه هنوز همه روایت را بداند، با دقت نگاهش را از میدان برنمیدارد.
تعزیه، در چنین لحظههایی، تنها یک نمایش آیینی نیست؛ تجربهای مشترک است که نسلهای مختلف را کنار یکدیگر مینشاند و گفتوگویی نانوشته میان گذشته و امروز شکل میدهد.
روایتی که هر شب دوباره آغاز میشود
با پایان هر مجلس تعزیه، طبلها و صدای ترامپت خاموش میشوند و نورها یکی پس از دیگری فرو مینشینند. تماشاگران از جای خود برمیخیزند، اما روایت همچنان در ذهنشان ادامه دارد.
شاید راز ماندگاری «شبیه نور» نیز همین باشد؛ اینکه تنها به بازخوانی یک واقعه تاریخی بسنده نمیکند، بلکه هر شب فرصتی فراهم میآورد تا مخاطب، فارغ از سن و پیشینه، بار دیگر با بخشی از میراث نمایشی و فرهنگی ایران روبهرو شود.
امروز که پنجمین دوره این رویداد در پردیس تئاتر تهران برگزار میشود، «شبیه نور» بیش از آنکه مجموعهای از اجراهای مناسبتی باشد، به نشانهای از تداوم یک سنت بدل شده است؛ سنتی که با همت هنرمندان، همراهی کانون تعزیه منهاج و استقبال مخاطبان، همچنان زنده است و هر شب، با نخستین ضربه طبل، روایت خود را از نو آغاز میکند.
تعزیه «شبیه نور» امسال از 21 تیرماه در فضای محیطی پردیس تئاتر تهران آغاز شده و تا 4 مرداد، هر شب ساعت 20 پذیرای علاقهمندان این هنر نمایشی است.
انتهای پیام/
