آیتالله شبیری و معیار معنویت؛ از عمل به احادیث تا نقد ادعاهای عرفانی
خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: درگذشت آیتالله سید موسی شبیری زنجانی، از فقهای شناختهشده حوزه علمیه قم، فرصتی برای بازخوانی دیدگاههای ایشان درباره جایگاه معارف اهلبیت علیهمالسلام، نسبت شریعت با سلوک معنوی و نقد ادعاهای مربوط به کشف و شهود و خبر دادن از آینده است.
آیتالله سیدموسی شبیری زنجانی در 8 رمضان سال 1346 قمری، برابر با 10 اسفند 1306 شمسی، در شهر قم متولد شد. ایشان از استادان برجسته حوزه علمیه قم و از مراجع تقلید شیعه بود که بیش از هشت دهه از عمر خود را در مسیر تحصیل، تدریس، تحقیق و فعالیتهای علمی سپری کرد. وی تدریس خارج فقه را با موضوع کتاب حج، پیش از سال 1388 قمری و در دوران حیات استادش، آیتالله سیدمحمد محقق داماد، آغاز کرد و این درس حدود 15 سال ادامه داشت. ایشان همچنین سالها به تدریس خارج اصول پرداختند و بخشی از مباحث اصولی را در ضمن درس خارج فقه ارائه میکردند.
از آثار و فعالیتهای علمی برجسته ایشان میتوان به تحقیق رجال نجاشی اشاره کرد که با استفاده از 14 نسخه از این کتاب انجام شد و در سال 1416 قمری به چاپ رسید. همچنین تعلیقه بر کتاب آشنای حق، شامل آثار و احوال عرفانی آقا محمد بیدآبادی، از دیگر آثار علمی منتسب به ایشان است. میراث علمی آیتالله شبیری زنجانی در کنار فعالیتهای فقهی و اصولی، شامل پژوهشهای رجالی و توجه به میراث مکتوب عالمان شیعه بود. دفتر ایشان در اطلاعیه ارتحال، بر ژرفاندیشی، مجاهدت علمی مستمر، حفظ فقاهت اصیل و نشر معارف اسلام تأکید کرده است.
تأکید بر غنای معارف اهلبیت علیهمالسلام
آیتالله شبیری زنجانی در بخشی از کتاب نکاح، با تأکید بر غنای معارف بهجامانده از اهلبیت علیهمالسلام، تصریح کردهاند که این میراث در حوزههای معرفتی، اخلاقی، سنن و دیگر عرصهها از ظرفیت گستردهای برای هدایت انسان برخوردار است. ایشان بر این باورند که انعکاس این معارف برای مردم، به دلیل هماهنگی با فطرت، میتواند در هدایت آنان اثرگذار باشد و حتی هدایت یک فرد، زمینه هدایت نسلهای بعدی او را فراهم کند. وی در ادامه، نشر معارف اهلبیت علیهمالسلام را در برابر جریانهایی که درصدد تضعیف مکتب هستند، اقدامی مهم دانسته و اخلاص را شرط برخورداری از تأیید و موفقیت الهی معرفی میکنند. (کتاب نکاح، ج1، ص444)
عمل به شریعت؛ معیار مسیر تزکیه
در پاسخ دفتر آیتالله شبیری زنجانی به پرسشی درباره التزام فکری به عرفان ابنعربی، صاحب فصوص الحکم، و فلسفه صدرایی، بر التزام به روش فقهای امامیه و عمل به آداب، سنن و روایات معتبر تأکید شده است. در متن این پاسخ آمده است: «التزام به روش فقهای عظام امامیّه که عمل به آداب و سنن مأثوره و روایات معتبره مرویّه از پیامبر و ائمه معصومین «سلام الله علیهم اجمعین» است، تنها راه مطمئن تزکیه و سعادت و کمال است.» این پاسخ، معیار معرفیشده برای تزکیه و کمال را در پیروی از آموزههای شرعی و میراث روایی اهلبیت علیهمالسلام قرار میدهد.
ارتباط با امام معصوم از مسیر دانش و عمل
در نقل دیگری از آیتالله شبیری زنجانی، خاطرهای از مرحوم پدرشان درباره شخصی علاقهمند به عرفان و کشف و شهود بیان شده است. به گفته ایشان، آن فرد دستورالعمل عبادی دشواری را که مستند شرعی نداشت، از مرشد خود دریافت کرده بود و برای کسب اجازه نزد پدر ایشان آمد. پدر آیتالله شبیری زنجانی به او توصیه کردند که به نماز جعفر طیار، که در روایات مورد سفارش قرار گرفته است، عمل کند و دستورالعمل مورد نظر را کنار بگذارد. در ادامه، هنگامی که آن شخص درباره ارتباط پدر ایشان با امام زمان علیهالسلام پرسید، پاسخ داده شد که ارتباط علمی و طلبگی با حضرات معصومین علیهمالسلام از طریق کتابهای حدیث و فقه و علوم اهلبیت علیهمالسلام برقرار است؛ اما نوع دیگری از ارتباط که او در پی آن بود، برای ایشان شناختهشده نیست.
آیتالله شبیری زنجانی در ادامه این خاطره، بر نقش عمل در ارتباط علمی با معارف اهلبیت علیهمالسلام تأکید میکنند و میفرمایند طلبهها به واسطه این کتابها و علوم، با حضرات معصومین علیهمالسلام ارتباط دارند؛ مشروط بر اینکه به آموختههای خود عمل کنند. ایشان عالم عامل را در جایگاهی بلند معرفی کرده و در مقابل، درباره خطر انحراف عالم سوء هشدار میدهند. این بخش از سخنان ایشان بر تقدم عمل به دانش دینی و ضرورت همراهی علم با تقوا و پایبندی به شریعت تأکید دارد.
خبر دادن از آینده؛ معیار معنویت نیست
در نقل دیگری که به آیتالله شبیری زنجانی نسبت داده شده، ایشان خبر دادن از آینده را بهخودیخود دلیل معنویت فرد نمیدانند و تأکید میکنند که حتی مرتاضان هندی نیز ممکن است با ریاضتهای باطل، از آینده خبر دهند؛ بنابراین معیار معنویت، پیروی از دستور شرع است. در این چارچوب، کشف، شهود یا ادعای اطلاع از امور پنهان، بدون سنجش با معیارهای دینی، نمیتواند بهتنهایی نشانه کمال معنوی یا صلاحیت یک مدعی باشد. ایشان همچنین از فردی یاد میکنند که مدعی عرفان و برخورداری از چنین تواناییهایی بوده و احتمال داده میشده ریاضتهایی نیز انجام داده باشد.
روایت یک پیشگویی و خلاف واقع درآمدن آن
در کتاب جرعهای از دریا، جلد چهارم، صفحه 578، روایتی از حاج جواد مجتهدزاده، از اشراف اردبیل و فردی آشنا با علما، نقل شده است که به موضوع پیشگویی یکی از مدعیان عرفان مربوط میشود. بر اساس این روایت، آن مدعی در جمعی در قم، درباره حضور حاج جواد در مجلس شام، خوابیدن او در همان محل، حضورش در اردبیل در تابستان و سرنوشت خانهای که قصد خرید آن را داشت، خبرهایی داد. حاج جواد برای آزمودن ادعاهای او، هنگام پهن شدن سفره از مجلس خارج شد، نان سنگک خرید و شام را در مسافرخانه خورد و همانجا خوابید؛ به این ترتیب، دو بخش نخست پیشگویی خلاف واقع درآمد. در ادامه نیز با وجود دشواریهای خرید خانه، حاج جواد به حرم حضرت معصومه سلاماللهعلیها متوسل شد و پس از حل مشکل، سند خانه را دریافت کرد. او همچنین برخلاف پیشگویی مطرحشده، تابستان را در قم ماند و به این ترتیب، دو پیشگویی دیگر نیز تحقق نیافت. (جرعهای از دریا، ج4، ص578)
سنجش ادعاهای معنوی با معیارهای شرعی
مجموع این نقلها، بر اهمیت تمایز میان معارف مستند به قرآن و سنت اهلبیت علیهمالسلام و ادعاهای مربوط به کشف، شهود و خبر دادن از آینده تأکید میکند. در این نگاه، صرف برخورداری یک فرد از ادعای آگاهی از امور پنهان یا انجام ریاضتهای خاص، دلیل برخورداری او از معنویت و هدایت نیست؛ بلکه میزان پایبندی به شریعت، عمل به واجبات، ترک محرمات و پیروی از آموزههای معتبر دینی، معیار اصلی ارزیابی مسیر تزکیه و کمال معرفی میشود. این رویکرد در نقلهای مربوط به آیتالله بهجت نیز مورد تأکید قرار گرفته است؛ چنانکه سلوک دینی در عمل به دستورات شرع و رعایت حدود الهی معنا پیدا میکند، نه در جستوجوی راههای فاقد مستند شرعی.
بازخوانی این دیدگاهها میتواند به بررسی نسبت میان عرفان، شریعت و میراث حدیثی اهلبیت علیهمالسلام کمک کند. در این چارچوب، نقد برخی جریانهای صوفیانه و فلسفی باید با تفکیک دقیق میان ادعاهای معرفتی، مبانی نظری و شیوههای عملی آنان انجام شود و هر ادعا با توجه به منابع و شواهد مربوط به خود سنجیده شود.
انتهایپیام/
