حامی نیمه جان نشر ایران در جهان؛ بحرانهای اعتباری چه بر سرگرنت آورد؟
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، بودجه طرح گرنت در سال 1405 (حمایت و انتشار کتابهای ایرانی در خارج از کشور) به تصویب رسید. بر این اساس بودجه گرنت برای سال جاری به مبلغ 9 میلیارد تومان مصوب شده و در مسیر تخصیص قرار گرفته است.
بودجه مصوب سال گذشته دبیرخانه گرنت 5 میلیارد تومان بود که از این رقم تنها 500 میلیون تومان به تصویب رسید. این در حالی است که دبیرخانه گرنت برای انجام فعالیت و عمل به تعهدات داده شده به ناشران خارجی با چالشهای جدی مواجه است.
طرح گرنت (حمایت از ترجمه و انتشار کتابهای ایرانی در خارج از کشور) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که بیش از یک دهه از عمر آن میگذرد، یکی از طرحهای امیدوارکننده حوزه فرهنگ بود که اگرچه در سالهای ابتدایی راهاندازی خود با نواقص و مشکلات متعددی روبرو بود و گاه منجر به این شده بود که بسیاری از ناشران نسبت به کم بودن میزان پرداختی آن واکنش نشان بدهند و از دریافت آن منصرف شوند، اما در ادامه مسیر توانست تا حدودی جای خود را در بازارهای بینالمللی باز کند.
آمارها نشان میدهد که گرنت ایران از ابتدای 1400 تاکنون در وضعیت رکود شدید به سر میبرد؛ رکودی که شاید مهمترین دلیل آن را بتوان سیاستهای مدیریتی در سالهای ابتدایی دهه 1400 و کمبود بودجه دانست. حالا چند سالی است که بودجه طرح گرنت عملا تخصیص پیدا نکرده و موجب شده تا دبیرخانه این طرح نتواند به تعهدات خود در قبال ناشران خارجی در دو سال و نیم اخیر عمل کند.
پیگیریهای خبرنگار تسنیم نشان میدهد که کمیته گرنت در دو سال گذشته موفق به جذب بودجه خود از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نشده است. همانطور که گفته شد، بودجه مصوب سال گذشته کمیته گرنت 5 میلیارد تومان بوده است که از این رقم تنها 500 میلیون تومان جذب شده است.
طبیعتا عدم انجام تعهدات، چهره گرنت ایران در بازار جهانی را مخدوش خواهد کرد. به باور منتقدان همین حالا نیز برخی ناشران حوزه کشورهای مختلف از جمله ناشران حوزه جهان اسلام نسبت به عدم تعهدات دبیرخانه گرنت در دو سال گذشته انتقاد داشته و از انتشار کتابها منصرف شدهاند.
اگر نگاهی به بازار نشر ایران در حوزه بینالملل بیندازیم با یک حقیقت تلخ مواجه خواهیم شد؛ حقیقت تلخ این است که جاده فرهنگ در ایران عموما یکطرفه بوده است. به گفته برخی از کارشناسان، چمدانچمدان کتاب به کشور وارد میشود، اما چرا فضای فرهنگی در کشور یکسویه است و همواره در بر پاشنه واردات چرخیده است؟ آیا ادبیات ایران حرفی برای گفتن در عرصه جهانی ندارد؟ چرا ادبیات ایرانی در خارج از مرزها حتی در کشورهای منطقه شناخته شده نیست؟
پاسخ روشن است. ما ظرفیتهای پرشماری در حوزه ادبیات معاصر داریم؛ ظرفیتهایی که هنوز برای ناشران خودمان نیز ناشناخته مانده، چه رسد به ناشران کشورهای دیگر. اما هنوز نتوانستیم استانداردهای انتقال این ظرفیتها به خارج از ایران را مهیا کنیم.
طرح گرنت از نیمه دوم دهه 90 و فلوشیپ از سال گذشته دو گام مهم برای ورود نشر ایران به بازار جهانی نشر بوده که هر دوی آنها به دلیل کمبود بودجه در یک سال گذشته در اغما به سر بردهاند.
نباید این نکته را از نظر دور داشت که در مقایسه با کشورهای پیشرو در صنعت نشر، ایران سهم بسیار کمی در بازار جهانی کتاب دارد. آثار ایرانی به ندرت به زبانهای دیگر ترجمه میشوند و ناشران ایرانی در نمایشگاههای بینالمللی کتاب، حضور چندان فعالی ندارند. بخش عمدهای از فعالیتهای نشر در ایران، به بازار داخلی محدود میشود. ناشران بیشتر به چاپ و توزیع کتابها در داخل کشور میپردازند و کمتر به دنبال حضور در بازارهای بینالمللی هستند.
عدم رعایت استانداردهای بینالمللی، موانع ترجمه، مسائل مربوط به کپیرایت و… از جمله مهمترین دلایل عقبماندگی نشر ایران در بازارهای جهانی است. بنابراین طرح گرنت اگر مورد حمایت واقع شود و بتواند مسیر درستی را بپیماید میتواند در این زمینه مثمر ثمر باشد.
بررسیها نشان میدهد که در مجموع، از سال 1394 تا 1400، 46 ناشر خارجی از حمایت گرنت ایران برای انتشار 427 عنوان کتاب بهرهمند شدند. این کتابها به 23 زبان عربی، انگلیسی، مالایی، آلمانی، دانمارکی، ترکی آذربایجانی، اردو، چینی، اسپانیایی، فرانسوی، صربی، تایی، لهستانی، روسی، مقدونیهای، کرهای، ترکی استانبولی، ایتالیایی، سوئدی، ارمنی، ژاپنی، قزاقی و تامیلی/ هندی ترجمه شدهاند. بیشترین درخواست از سوی ناشران کرهای و پس از آن چینی و عرب بوده است و کمترین درخواست نیز به زبان تامیلی اختصاص دارد.
شش آژانس ادبی در ایران خرید و فروش رایت کتابهای ایرانی مشمول طرح گرنت را بر عهده داشتهاند که این آثار به 23 زبان ترجمه و در 32 کشور توزیع شده است.
در ابتدای سال 1400، گرنت در چشمانداز سال 1404 حمایت از 600 عنوان کتاب در نظر گرفته بود. همکاری با 275 ناشر داخلی و همکاری با بیش از 57 ناشر خارجی از جمله برنامههای گرنت برای چهار سال آینده بود. بررسی کارنامه فعالیت دبیرخانه گرنت در دولت سیزدهم نشان میدهد که این چشمانداز در این دولت نیز محقق نشد.
بررسیها نشان از کمرنگ شدن جدی گرنت و حضور نشر ایران در بازارهای جهانی نشر در سه سال دولت سیزدهم دارد. اگرچه توجه به بازارهای منطقهای در دستور کار قرار گرفت، اما حضور کمرنگ نشر بینالملل در نمایشگاه کتاب تهران، اعتراض ناشران و کارشناسان نشر را در برداشت.
بررسی فعالیت گرنت در 5 سال گذشته نشان از بحران جدی در فعالیت نشر ایران در خارج از کشور دارد. از سال 1401 تا 1403، در مجموع 54 عنوان کتاب ایرانی از 70 کتاب پیشنهادی مشمول طرح گرنت شدهاند، که از این میان 32 عنوان مربوط به سال 1401 و تنها 19 عنوان در دو سال 1402 و 1403 مورد حمایت واقع شدهاند.
عراق و لبنان مقصد نخست گرنت ایران در 3 سال گذشته
کتابها عمدتا به زبان عربی و به مقصد کشور عراق و لبنان بوده است. بررسی زبانهای کشور مقصد نشان میدهد که اداره گرنت در پیشبرد هدفی که برایش تعیین شده بود، یعنی توجه به زبانهایی که گرنت کمتر از آنها حمایت کرده است، نیز در اجرا مورد توجه قرار نگرفته است.
بررسی آثار مورد حمایت، نشان میدهد که پس از زبان عربی، زبان ترکی استانبولی و ارمنی بیشترین کاربرد را داشتهاند. این در حالی است که در دورههای پیش، کتابهای ایرانی به زبانهای آلمانی، دانمارکی، اردو، چینی، اسپانیایی، فرانسوی، صربی، روسی و کرهای نیز ترجمه شدهاند.
کشورهای مقصد کتابهای ایرانی
در مجموع از سال 1401 تا 1403، 14 عنوان کتاب به ناشران لبنان، 9 کتاب به ناشران عراق، 8 کتاب به ناشران ترکیه، 4 کتاب به ناشران ارمنستان، 3 کتاب به ناشران قزاقستان، دو کتاب به ناشران گرجستان، دو کتاب به ناشران مقدونیه، دو کتاب به ناشران مصر، یک کتاب به ناشران سوئد، یک کتاب به ناشران آمریکای جنوبی، یک کتاب به ناشران برزیل و یک کتاب به ناشران ایتالیا با حمایت گرنت ارائه شده است.
زبانهای مقصد در 3 سال گذشته
قرار بوده است این کتابها به زبانهای عربی، ترکی، ارمنی، ترکی آذربایجانی، قزاقی، گرجی، مقدونی، اسپانیایی، پرتغالی، ایتالیایی و سوئدی ترجمه شوند.
ناشران ایرانی مشمول گرنت
انتشارات کیکاووس، آناپل، معین، چشمه، پیدایش، کانون پرورش فکری، نیستان، جمکران، کتاب سحر، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، فاطمی، آناس، اختر، سلجوق، هوپا، مدرسه، عهد مانا، سوره مهر، فرخزاد، کتابک، هزار ققنوس، قلم اعظم، بانگ نی، صریر، نگاه، معین و بهنشر از جمله ناشرانی هستند که کتابهایشان در سه سال اخیر مشمول طرح گرنت شده است.
اما طرح گرنت با انتقاداتی از سوی فعالان نشر بینالملل نیز مواجه بوده است، امیر بیک محمدی مدیر آژانس ادبی تماس در این خصوص به تسنیم میگوید: سیاستگذاری در حوزه بینالملل صرفا با مرور صفحات مجازی و خواندن گزارشها و الگوبرداری سطحی یا حضور در یکی دو نمایشگاه کتاب ممکن نیست، اگر چه ما طرح گرنت را نیز تقلید کردیم که در جای خود اقدامی درست و قابل دفاع است، اما لازم است از افراد خبره وبا تجربه جهت تعامل و هم افزایی و بروزرسانی آییننامه، نحوه بررسی آثار، نحوه تخصیص اعتبار و … بهره بیشتری ببریم و موانع را مرتفع سازیم.
بیگمحمدی ادامه میدهد: نحوه تعاملات فرهنگی ما در دنیا محل اشکال است، حضور ضعیف ایران در نمایشگاههای بین المللی کتاب و عدم همراهی رایزنان فرهنگی، ظرفیتهای داخلی برای حرکت در صحنه بینالملل را عقیم و افراد یا مجموعههای توانمند برای ایفای نقش موثر، تنها گذاشته است.
از سوی دیگر، برسی بازار جهانی کتاب نشان میدهد این بازار یک چشمانداز پویا و همیشه در حال تحول است که توسط عوامل فرهنگی، اقتصادی و فناوری شکل گرفته است. انگلیسی همچنان زبان غالب در فروش کتاب است، اما زبانهای دیگری مانند اسپانیایی، آلمانی و فرانسوی نیز سهم قابل توجهی در بازار دارند. زبانهای دیگری مانند عربی، هندی، ترکی و چینی به تدریج در دنیای ادبی جای خود را پیدا میکنند. انقلاب دیجیتال دسترسی به کتاب را نظاممندتر کرده و امکان تنوع و شمول بیشتر در صنعت نشر را فراهم کرده است. کتابهای ایرانی نیز میتوانند در بازار جهانی نشر حرفی برای گفتن داشته باشند، به ویژه سهم ادبیات کودک و نوجوان ایران از بازار جهانی نشر میتواند قابل توجه باشد؛ اگر مسیر را درست بپیماییم، قطعا نتیجه را دریافت خواهیم کرد.
در نهایت باید تاکید کرد که دیپلماسی فرهنگی در حوزه نشر بدون وجود یک سازوکار حمایتی پایدار و کارآمد نظیر طرح گرنت به سرانجام نخواهد رسید. تجربه سالهای اخیر نشان داد که اتکا به برنامهریزیهای مقطعی، تاخیر در تخصیص اعتبارات و ناتوانی در عمل به تعهدات مالی، نه تنها فرصت حضور کتاب ایرانی در ویترینهای بینالمللی را میسوزاند، بلکه اعتبار ادبیات معاصر کشور را نزد ناشران و آژانسهای ادبی خارجی خدشهدار میکند. احیای این جایگاه، نیازمند بازنگری در ساختارهای اجرایی، تخصیص منظم و تضمینشده بودجههای مصوب و پایبندی به زمانبندیهای بینالمللی است.
از سوی دیگر، سیاستگذاران فرهنگی باید نگاه خود را از بازارهای سنتی و محدود فراتر برده و با ایجاد پیوندهای راهبردی، ظرفیتهای گسترده نشر ایران را به ویژه در حوزه ادبیات کودک و نوجوان، ادبیات مقاومت و بازارهای منطقه معرفی کنند. تسهیل فرآیند ثبت رایت، حمایت عملی از آژانسهای ادبی غیردولتی و ایجاد بستر حضور مداوم و هدفمند در نمایشگاههای شاخص جهانی، میتواند گرنت را از یک طرح حمایتی نیمهجان به پیشران صادرات فرهنگی کشور تبدیل کند.
تحقق اهداف بینالمللی نشر ایران یک انتخاب تزیینی نیست، بلکه ضرورتی برای شکستن انحصار واردات فرهنگی و معرفی چهره واقعی اندیشه و قلم ایرانی به مخاطبان جهانی به شمار میرود. چنانچه اراده مدیریتی لازم برای حل موانع مالی در دبیرخانه گرنت شکل گیرد، میتوان امیدوار بود که چرخه عرضه آثار ایرانی در بازارهای بینالمللی دوباره به جریان بیفتد و جاده یکطرفه فرهنگ به مسیری پویا و دوسویه تبدیل شود.
انتهای پیام/
