نهج حیات|هزینه مقابله با ویژهخواری و دزدان بیتالمال
خبرگزاری تسنیم، سعید شیری: عدالت در یک جامعه فقط این نیست که همه در برابر قانون برابر باشند؛ عدالت یعنی مردم احساس کنند امکانات و منابع عمومی عادلانه میان آنها تقسیم میشود و کسی به خاطر قدرت و نفوذش سهم بیشتری نمیگیرد. وقتی چنین عدالتی برقرار باشد، اعتماد مردم بیشتر میشود و فاصله میان جامعه و مسئولان کمتر خواهد شد.
اما اگر عدالت کنار گذاشته شود و عدهای به خاطر موقعیت و ارتباط خود سهم بیشتری از امکانات عمومی بگیرند، به مرور احساس تبعیض در جامعه شکل میگیرد. مردم وقتی ببینند عدهای به دلیل نزدیکی به قدرت از امتیازهای بیشتری برخوردارند، اعتمادشان آسیب میبیند. از طرف دیگر، مقابله با این وضعیت هم آسان نیست؛ وقتی کسی سالها از امتیاز خاصی برخوردار بوده، طبیعی است که با از دست دادن آن امتیاز کنار نیاید و در برابر اجرای عدالت مقاومت کند.
این مسئله را میتوان در ماجرای خلافت امام علی علیهالسلام بهخوبی دید. امام پس از رسیدن به خلافت، تصمیم گرفتند بیتالمال را به صورت عادلانه میان مسلمانان تقسیم کنند و برای افراد بانفوذ سهم ویژهای در نظر نگیرند. این روش با آنچه برخی از چهرههای سرشناس انتظار داشتند، سازگار نبود.
ابنابیالحدید در شرح نهجالبلاغه گزارشهایی درباره همین موضوع نقل کرده است. بر اساس این گزارشها، طلحه و زبیر انتظار داشتند در حکومت امام جایگاه ویژهای داشته باشند و حتی خواهان حکومت بر بصره و کوفه بودند. اما امام علی علیهالسلام حاضر نشد به دلیل سابقه و موقعیت آنان، امتیاز ویژهای در اختیارشان بگذارد.
در واقع، امام با همان روشی که در تقسیم بیتالمال داشت، نشان داد که در حکومت او سابقه، شهرت، خویشاوندی و نفوذ سیاسی نمیتواند دلیل برخورداری بیشتر از اموال عمومی باشد. این سیاست برای کسانی که به برخورداری از موقعیت ویژه عادت کرده بودند، خوشایند نبود.
ابنابیالحدید همچنین گزارشهایی درباره وضعیت مالی و زندگی طلحه و زبیر نقل کرده است. در برخی از این گزارشها از ثروت فراوان، خانههای بزرگ و برخورداری آنان از امکانات مالی سخن گفته شده است. این گزارشها نشان میدهد که بحث بر سر بیتالمال و امتیازات اقتصادی، موضوعی جدی در فضای سیاسی آن روز بوده است.
طبق گزارشات تاریخی، زبیر خانهای در بصره ساخت که تا این زمان (332هجری) باقی و معروف است. بازرگانان و مالداران و غیر هم، در این خانه فرود میآیند. خانههایی نیز در مصر و کوفه و اسکندریه ساخته بود… مال (نقد) او پس از وفاتش به پنجاههزار دینار بالغ بود و هزار اسب و هزار اسب و هزار برده و کنیز و زمینهایی از خود به جای گذاشت.
طلحه خانهای در کناسه کوفه ساخت و قیمت گندمی که برای او از عراق میآمد، هر روز به مبلغ هزار دینار بود. بعضی گفتهاند: درآمد غلات او از عراق بیش از این بود. وی خانهای در مدینه ساخت که مصالحش آجر و گچ و آهک بود. (عدالت علوی / علامه محمدتقی جعفری (مزکر دایرةالمعارف بزرگ اسلامی))
در چنین شرایطی، عدالت امام علی علیهالسلام برای برخی از صاحبان نفوذ هزینه داشت. امام حاضر نبود برای حفظ حمایت چهرههای بانفوذ، از اصول خود در تقسیم بیتالمال عقبنشینی کند. از همینجا میتوان بخشی از زمینه اختلافات میان امام و طلحه و زبیر را فهمید؛ اختلافی که بعدها با مسائل سیاسی و ماجرای خونخواهی عثمان گره خورد.
سرانجام طلحه و زبیر در برابر حکومت امام ایستادند و ماجرا به جنگ جمل رسید؛ جنگی که در یک سوی آن، علی بن ابیطالب علیهالسلام، خلیفه مسلمانان و مدافع تقسیم عادلانه بیتالمال قرار داشت و در سوی دیگر، دو تن از چهرههای شناختهشده و سابقهدار جامعه اسلامی. جمل از این جهت فقط یک درگیری سیاسی نبود؛ این جنگ نشان داد که اجرای عدالت، حتی اگر به سود عموم مردم باشد، ممکن است صاحبان قدرت و امتیاز را به رویارویی با حاکم عادل بکشاند.
درس دیگر نبردهای امام علی علیهالسلام این بود که تا زمانی که بساط ویژهخواری، غارت و دستاندازی به بیتالمال در جامعه اسلامی برچیده نشود، نمیتوان به تحقق عدالت و اعتماد عمومی امید داشت. مردم باید ببینند حاکمیت در برابر دزدی از بیتالمال مماشات نمیکند و صاحبان قدرت و ثروت را به دلیل جایگاهشان از مجازات و پاسخگویی معاف نمیکند؛ باید ببینند همانطور که امام علی علیهالسلام در برابر امتیازطلبی و دستاندازی به اموال عمومی ایستاد، حکومت نیز با متجاوزان به بیتالمال برخورد قاطع میکند و اجازه نمیدهد قدرت و نفوذ، برای کسی حاشیه امن بسازد.
در چنین شرایطی، حتی اگر حاکمیت به هر دلیل نتواند بهطور کامل بساط ویژهخواران و دستاندازان به بیتالمال را برچیند، دستکم از دو جهت توفیق یافته است:
نخست اینکه در مسیر رضایت خدا و انجام وظیفه خود حرکت کرده و در برابر فساد و تبعیض کوتاه نیامده است.
دوم اینکه با نشان دادن عزم خود برای مقابله با ویژهخواری، اعتماد مردم را جلب کرده و به آنان نشان داده است که عدالت برای حاکمیت یک شعار نیست، بلکه تا جایی که توان دارد برای اجرای آن هزینه میدهد.
انتهایپیام/
