دولت مصدق شعار «مرگ بر آمریکا» نداد؛ پاسخ واشنگتن اما کودتا بود
به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، کودتای 28 مرداد 1332 نهتنها یک جابجایی قدرت در ساختار سیاسی ایران، بلکه نقطه عطفی بنیادین در گسستهای فرهنگی، ادبی و اجتماعی تاریخ معاصر به شمار میرود؛ رویدادی که نقطه آغاز آشکار مداخله و خصومت رسمی ایالات متحده با ملت ایران آن هم بیش از دو دهه پیش از پیروزی انقلاب بود. تجربه تاریخی شکست نهضت ملی و خنجر از پشت ائتلاف غربی(آمریکایی انگلیسی) در برابر دولتی که نه داعیه حکومت اسلامی داشت و نه شعار ستیز با غرب، همچنان یکی از مهمترین عبرتهای سیاسی روزگار ماست.
وقوع کودتای 28 مرداد از جهات دیگر نیز حائز اهمیت است. پیامدهای این واقعه با ایجاد خفقان، تغییر مسیر جریان روشنفکری و شکلگیری ادبیات یأس و انفعال، فضای فرهنگی دهههای 30 تا 50 را عمیقاً دستخوش دگرگونی کرد. با این حال، علیرغم اهمیت راهبردی تبیین این مقطع برای نسل جوان، بررسی وضعیت نشر نشاندهنده خلأ جدی در تولید آثار مستند پیرامون دوران پهلوی در مقایسه با دوره قاجار، و بهویژه فقر شدید منابع تاریخی مناسب برای گروه سنی کودک و نوجوان است. نمایشگاه تخصصی «یک تجربه تاریک» با محوریت آثار کودتای 28 مرداد، تلاشی است برای بازخوانی این پرونده تاریخی و واکاوی ابعاد پیدا و پنهان سلطهگری غرب و لغزشهای جریان روشنفکری.
احمد عطایی، مدیر مؤسسه قدر ولایت و مدیر ستاد برگزاری نمایشگاه «یک تجربه تاریک»، در گفتوگویی با تسنیم بر لزوم معرفی و انجام کار پژوهشی در زمینه کودتای 28 مرداد تأکید کرد. این گفتوگو را میتوانید در ادامه بخوانید:
*تسنیم: نمایشگاه «یک تجربه تاریک» بناست که با محوریت آثار مرتبط با کودتای 28 مرداد برگزار شود. وقایع متعددی در تاریخ معاصر رخ داده که علیرغم اینکه دهههاست با ما فاصله دارد، اما همچنان ما شاهد اثرگذاری آن بر ساختار سیاسی یا اجتماعیمان هستیم. بفرمایید که چرا در میان این وقایع، ماجرای کودتای 28 مرداد انتخاب شد و چرا بازخوانی این واقعه حائز اهمیت است؟
یک دلیل انتخاب آن، تقارن زمانی است. اولین واقعهای که در تقویم سالیانه به ما نزدیک بود، واقعه کودتای 28 مرداد است؛ از همین رو، تبیین وقایع تاریخی را با همین واقعه که در دسترس بود، آغاز کردیم. اما موضوعات متعدد دیگری نیز این انگیزه را ایجاد کرد که موضوع نمایشگاه این دوره کتابهای تاریخی، ماجرای کودتای 28 مرداد انتخاب شود؛ مانند جنگ آمریکا علیه ایران که اکنون نیز در جریان است. هرچند در این روزها این جنگ حالت سکون دارد، اما همچنان برقرار است.
ریشههای خصومت آمریکا با ایران
به تعبیر امام شهید، اولین مداخله و حضور آمریکا در ایران به کودتای 28 مرداد بازمیگردد. آمریکا در سالهای گذشته تلاش داشته است شروع دشمنی را به گردن ایران بیندازد و آن را به ماجرای اشغال لانه جاسوسی متصل کند، اما با بازخوانی این واقعه بهخوبی نشان داده میشود که ماجرا بسیار پیشتر از آن سالها، یعنی از سال 1332؛ حدود 25 سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، آغاز شده است.
وجه دیگر این بود که مخالفت آمریکا و ایران منوط به شعار «مرگ بر آمریکا» و شعارهای انقلابی نیست. دولت ملی دکتر مصدق نه ادعای حکومت اسلامی داشت، نه شعارش مرگ بر آمریکا بود و نه حتی با آمریکا مخالفتی داشت؛ بلکه بارها با آمریکاییها مذاکره کرد. خود دکتر مصدق یک ماه برای درمان به نیویورک رفت و در آنجا با مقامات آمریکا دیدار کرد تا بتواند راهی برای مقابله با فشارهای اقتصادی انگلیس بیابد و نهضت ملی شدن نفت را پیش ببرد. هرچند آمریکا وعدههایی داد، اما در نهایت با همدستی انگلیس، این کودتا را سازماندهی کرد.
*تسنیم: در نمایشگاه حاضر عناوین متعددی پایش شده و از این تعداد، دو هزار عنوان در دسترس علاقهمندان و پژوهشگران قرار گرفته است. بیشترین رویکردی که از این واقعه مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته بود، چه بود و چه خلأیی در منابع حاضر دیده میشود؟
در 10 سال اخیر، نزدیک به 18 هزار و 340 عنوان کتاب در موضوعات مختلف تاریخی، استکبارستیزی و … منتشر شده است؛ آثاری با موضوعاتی مانند دفاع مقدس، مقاومت و سایر وقایع تاریخ معاصر. این عناوین، تنها مربوط به مسائل تاریخی در دهه اخیر بود. در نگاه اولیه متوجه شدیم که امام شهیدمان چقدر با دقت مسائل تاریخی را رصد و ضعفهای موجود در این حوزه را گوشزد میکردند.
با بررسی عناوین منتشر شده بهخوبی ضرورت توجه به هشدار و تذکر ایشان را دریافتیم که میفرمودند پهلوی موفق شد قاجار را روسیاه کند؛ قاجار مفتضح بود، اما پهلویها بهخوبی توانستند روسیاهی قاجار را در بوق و کرنا کنند، ولی ما نتوانستیم جنایات پهلوی را بهدقت تبیین کرده و در اختیار نسل جوان قرار دهیم. به عبارت دیگر، اکثر کتابهای تاریخی نوشته و منتشر شده توسط ناشران متعدد در این بازه زمانی راجع به دوره قاجار بود و کارهای مربوط به دوره پهلوی بسیار کمتر از این میزان بود؛ شاید به یکسوم آن هم نمیرسید.
خلأ دیگر، کمبود کتاب تاریخی مرتبط با این دوره برای نوجوانان و در سطحی پایینتر برای کودکان بود. ما در حوزه تاریخ، بهندرت آثاری داریم که برای نسل جدید به این موضوعات بپردازند؛ در حالی که این نسل مستقیماً در مواجهه با حافظه تاریخی قرار دارد و باید تاریخ را به زبان ساده و مستند برایشان روایت کرد.
تسنیم: مهمترین اتفاقی که در دوره تاریخ پهلوی رخ میدهد، کودتای 28 مرداد سال 1332 است. کودتا به نوعی گسست ادبی و تاریخی ایجاد کرد. به صورتی که میتوان ادبیات دوره پهلوی را به پیش و پس از کودتا تقسیم کرد که هر یک ویژگیهای خاص خود را دارد. درباره تأثیر کودتا بر ادبیات بگویید. این تأثیرگذاری از چه جنسی بود؟
یکی از کتابهایی که در این زمینه پژوهش کرده، مجموعه دو جلدی «جای پای گردباد» است که بهخوبی نشان میدهد که ادبیات داستانی ما بعد از کودتا و در سالهای منتهی به آن، چه تحولی را پشت سر گذاشته است. کودتا پیشزمینهها و پسلرزههایی داشت که بخشهای مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و از جمله ادبیات را تحتتأثیر قرار داد.
کودتای 28 مرداد چگونه کمر جریان روشنفکری ایران را شکست؟
جلال آلاحمد که خود یک روشنفکر بود و در بحثهای چپ و کمونیستی تا پشت دیوار برلین و مسکو پیش رفته بود، وقتی متوجه حقایق شد و بازگشت، کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران» را نوشت. او در این کتاب نشان میدهد که جریان روشنفکری چه مسیری را طی کرد و چگونه بر احزاب جبهه ملی، حزب ایران نوین، حزب توده و دیگر گروهها تأثیر گذاشت و به مرکز روشنفکرانی بدل شد که برای خود جایگاه ویژهای قائل بودند.
در درون دانشگاه نیز، جریان روشنفکری کاملاً مشخص بود که رنگ باخته است؛ یعنی عمده جریانی که در قشر دانشجو و اساتید میدیدیم، نوعی وادادگی در برابر غرب بود. این وضعیت هم در محیط دانشجویی و هم در محیط روشنفکریِ بیرون دانشگاه، مانند حسینیه ارشاد، مشهود بود؛ جایی که به رویکردی رسیده بودند که حتی قدسیات دین را با نگاه روشنفکری تفسیر میکردند.
*تسنیم: به عبارتی میفرمایید که واقعه کودتای 28 مرداد در واقع عزت نفس ایرانیان را زیر سؤال برد.
عزتنفس ناشی از عوامل مختلفی است. یک عده با تکیه بر ناسیونالیسم (ملیگرایی) عزتنفس پیدا میکنند، اما ملیگرایی واقعی باید متکی بر ارزشهای خودی باشد، نه تحلیلهای غرب.
رهبر شهید در صحبتهایشان در دانشگاه تهران، ورود روشنفکری به ایران را بهعنوان یک بیماری مزمن معرفی میکنند و از چهرههایی چون ملکمخان تا تقیزاده نام میبرند؛ تقیزادهای که در سال 44 فوت کرد و تمام تلاشش تغییر خط فارسی بود. آنها میگفتند علت عقبماندگی ما همین خط و زبان فارسی است و تا از فرق سر تا نوک پا فرنگی نشویم، نمیتوانیم پیشرفت کنیم.
این همان رویکردی است که بر ادبیات ما از کودتا به بعد تأثیر گذاشت. برگزاری جشنهای 2500 ساله نیز تماماً متأثر از همین نگاه و بندگی نسبت به فرهنگ غرب بود. اگر ریشه عزتنفس بر پایه ملیگرایی واقعی باشد، ایرادی ندارد؛ اما در آن دوره این روحیه چندان عمیق نبود؛ آن هم بهدلیل وابستگی شدیدی که وجود داشت. حال آنکه این وضعیت تا حدی تحتتأثیر انقلاب اسلامی اصلاح شد، اما به واسطه سرخوردگیها، دوباره بازگشت.
از فرار شاه تا تولد ساواک
وقتی کودتا انجام شد، محمدرضا که قدرتی نداشت، در ابتدا مرعوب بود و از کشور فرار کرد، اما پس از مدتی تحت حمایت آمریکا بازگشت و به دیکتاتور تبدیل شد. به او یاد دادند که ساواک را تأسیس و با این ابزار، هر مخالفتی را در نطفه خفه کند. جنایات ساواک مشهود است و آثار متعددی در این زمینه نوشته شده. روشنفکران ما، هم از جهت وابستگی فکری به غرب و هم از جهت ترس و وحشتی که بر جامعه پس از کودتا حاکم بود، عقب نشستند؛ جلال آلاحمد در آثارش این وضعیت را بهخوبی نشان میدهد.
در واقع، روشنفکران جذب سیستم اداری پهلوی شدند و نان را بر مشی روشنفکری ترجیح دادند. بخشی از آنها نیز ناامید شدند و به این احساس رسیدند که با روشنفکری دیگر نمیتوان کار کرد. این ناامیدی، بخشی از همان ترسی بود که در مقابل خود هیچ نوری نمیدیدند. روشنفکران در اثر فشار حکومت عقب نشستند و آثاری منتشر کردند که ناامیدی در آنها موج میزد و کارکرد اجتماعی سیاسی خاصی نداشت.
***
نمایشگاه کتاب تاریخی «یک تجربه تاریک» از امروز، 26 مردادماه با مدت 9 روز در باغ کتاب تهران و به صورت مجازی در بازار کتاب برپاست. برای دانشجویان 20 و برای عموم مردم 10 درصد تخفیف خرید از این نمایشگاه در نظر گرفته شده است.
انتهای پیام/
