«آقازادگی» از نگاه علی(ع) یک فضیلت بود، نه آفت

 به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، در روزگاری که واژه «آقازادگی» بیشتر به طعنه و سرزنش به کار می‌رود، بازگشت به ریشه‌های دینی و تاریخی این مفهوم می‌تواند زاویه‌ای تازه از یک حقیقت فراموش‌شده را بگشاید. حجت‌الاسلام محسن الویری، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در نشست نکوداشت دکتر علی لاریجانی، با طرح یک پرسش بنیادین، مخاطبان را به تأمل واداشت که آیا هر «از خاندانی برخاستن» به خودی خود رذیلت است، یا این نوع بهره‌گیری از این تبار است که آن را به فضیلت یا آفت بدل می‌کند؟ او با بازخوانی عهدنامه مالک اشتر و سنت عهدنامه‌نویسی در تمدن اسلامی، نشان داد که «اهل بیوتات صالحه بودن» از نظر امیرالمؤمنین(ع) یک مزیت و معیار مثبت برای گزینش کارگزاران بوده است.

الویری با تأکید بر اینکه متأسفانه امروز «آقازادگی» در ادبیات عمومی جامعه رویکردی کاملاً سلبی و طردکننده پیدا کرده، این نگاه را حاصل نوعی «فراموشی تاریخی» و «تحریف معنایی» دانست. وی به عهدنامه مالک اشتر اشاره کرد و گفت: «حضرت علی(ع) خطاب به مالک می‌فرمایند که کارگزاران و مسئولان را از کسانی برگزین که “اهل بیوتات صالحه” باشند. این تعبیر نه یک بار، که دوبار در این عهدنامه تکرار شده است.» به گفته این استاد دانشگاه، «بیوتات صالحه» صرفاً به معنای هر خانواده‌ای نیست، بلکه خانواده‌های «شاخص، خوب، با پیشینه و دارای اعتبار اخلاقی و اجتماعی» مورد نظر است. از منظر ایشان، امیرالمؤمنین(ع) خود را در زمره «اهل البیوتات و الشرف» معرفی می‌کردند و این صفت را یک فضیلت می‌شمردند، نه یک عیب.

الویری در ادامه به تحلیل این پرسش پرداخت که چه ویژگی‌هایی در افراد برخاسته از خاندان‌های شاخص وجود دارد که آنان را برای مسئولیت‌های کلان مناسب می‌سازد. وی با استناد به عبارت «فانهم اکرم اخلاقا و اصح اعراضا» (آنان کریم‌اخلاق‌تر و پاک‌دامن‌تر یا بلندنظرترند) سه ویژگی را برشمرد: نخست، «اخلاق کریمانه» که نتیجه تربیت و فضای حاکم بر چنین خاندان‌هایی است. دوم، «افکار بلندنظرانه و آینده‌نگر» که ریشه در نوع نگاه این خاندان‌ها به دنیا و قدرت دارد. سوم، «طمع‌ورزی کمتر به دنیا»؛ چرا که این افراد از ابتدا به سطحی از آسایش و اعتبار دسترسی داشته‌اند و کمتر برای منافع مادی خود را به خطر می‌اندازند. به گفته الویری، دکتر لاریجانی نمونه بارز چنین شخصیتی بود؛ کسی که با وجود برخاستن از یک خاندان علمی و سیاسی شاخص، نه تنها هرگز از جایگاه خود سوءاستفاده نکرد، بلکه «تواضع و بزرگ‌منشی» او – که در عیادت از یک استاد بیمار در جایگاه ریاست مجلس تجلی یافت – ریشه در همان «آقازادگی مثبت» داشت.

الویری برای نشان دادن ریشه‌دار بودن مفهوم «بیوتات صالحه» در فرهنگ اسلامی-ایرانی، به مثال‌های تاریخی متعددی اشاره کرد: «در تاریخ تمدن اسلامی، ما با پدیده‌ای به نام “آل” و “خاندان‌ها” مواجهیم. خاندان آل بویه که سیاست‌ورز بودند، خاندان برمکیان که وزیران کاردان و دانش‌دوست بودند، خاندان علامه حلی که منشأ تحولات علمی شدند، و حتی در دوره معاصر، جلال آل احمد که در چارچوب همین نگاه قابل تحلیل است.» وی افزود که یعقوبی در کتاب «البلدان» خود، خاندان‌های عرب کوفه را برشمرده و اهمیت آنان را در ساختار اجتماعی نشان داده است. به گفته الویری، آنچه یک خاندان را به «بیوتات صالحه» بدل می‌کند، صرفاً انتساب نسبی نیست، بلکه «انباشت تجربه، اخلاق، دانش و مسئولیت‌پذیری در طول نسل‌ها» است که آن را به سرمایه‌ای اجتماعی و معنوی تبدیل می‌کند.

این استاد حوزه و دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود یک مطالبه تاریخی مطرح کرد: «برای آینده تاریخ‌نگاری، روایت‌های صادق و مستند از اشخاص و نهادهای پس از انقلاب باید گردآوری شود.» او به موزه دفاع مقدس پیشنهاد داد که «اسناد این روزها و این مقطع بی‌نظیر در کشور را ثبت کند» تا منبعی معتبر برای نسل‌های آینده باقی بماند. به باور الویری، شناخت دقیق خاندان‌های تأثیرگذار در انقلاب اسلامی – مانند خانواده لاریجانی – می‌تواند بسیاری از نادیده‌انگاری‌های تاریخی را جبران کند و نشان دهد که چگونه «آقازادگی مثبت» به جای ایجاد فساد، منشأ خدمت، تواضع و آینده‌نگری بوده است.

الویری در پایان تأکید کرد که «ما در جامعه سیاست‌زده امروز، مفاهیم دینی را خرج دوره‌های کوتاه‌مدت و احساسات زودگذر می‌کنیم.» او از حاضران خواست که نگرش منفی به «آقازادگی» را بازنگری کنند و این صفت را – که در کلام امیر مؤمنان(ع) و سیره پیشوایان دینی ریشه دارد – از «روح مثبت آن خالی نکنند». به گفته وی، دکتر لاریجانی مصداق عینی این فضیلت فراموش‌شده بود: فیلسوفی سیاستمدار که «برخاستن از خاندانی صالح» را نه اهرمی برای سوءاستفاده، که امانتی برای خدمت صادقانه و متواضعانه قرار داد.
 

انتهای پیام/